Салыстырмалы ылғалдылық

Сабақтың тақырыбы: Ауаның қасиеттері

Бұл кіріктірілген сабақта (география, биология, хореография) ауаның негізгі қасиеттері және олардың өзара байланысы тәжірибе мен есептер арқылы қарастырылады.

Сабақтың түрі

Кіріктірілген сабақ (география, биология, хореография)

Әдіс-тәсілдер

СТО (сын тұрғысынан ойлау) әдістері

Көрнекіліктер

Оқулық, интерактивті тақта, Spark құралы, ватман, маркерлер

Пәнаралық байланыс

Физика, биология, медицина, экология, өнер

Сабақтың мақсаттары

1) Білімділік

Ауа қысымы, температура және ылғалдылық арасындағы өзара байланысын түсіндіру.

2) Тәрбиелік

Байқампаздыққа, ауызбіршілікке, көшбасшылыққа тәрбиелеу.

3) Дамытушылық

Тапсырмаларды түрлендіру арқылы дүниетанымын, ой-өрісін және өзіндік пікірін қалыптастыру.

Сабақтың құрылымы

1. Ұйымдастыру

Амандасу, сыныпты түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.
2. Қызығушылықты ояту

Температураны өлшеу, би фрагменті және миға шабуыл.
3. Мағынаны ашу

Топтық тапсырмалар: температура, ылғалдылық, қысым.
4. Рефлексия

Ес картасы (mind map), қорытындылау, қорғау.
5. Бағалау

Формативті бағалау, мадақтау сөздері арқылы кері байланыс.
6. Қорытынды

Негізгі ұғымдарды бекіту, үй тапсырмасын түсіндіру.

Ұйымдастыру кезеңі: топқа бөлу

Оқушылар «Табиғат – адамзаттың алтын бесігі» мақалын құрастыру арқылы 3 топқа бөлінеді. Бағалау барысында мұғалімнің «өте жақсы», «жақсы», «жарайсың» сияқты мадақтау сөздері қолданылады.

I. Қызығушылықты ояту

Тәжірибе: температураның өзгерісін бақылау

Интерактивті тақтаға қосылған Spark құралы арқылы кабинет температурасы өлшенеді, орташа мәні анықталады.
Хореография пәнінің мұғалімі Шайманова А. Б. «Қаражорға» биінен үзінді орындайды.
Температура қайта өлшенеді.

Миға шабуыл

Кабинеттің температурасы неге өзгерді?

Оқушылар қорытынды жасайды: қозғалыс пен белсенділік жылу бөлінуін арттырады, ауа температурасы жоғарылауы мүмкін.

II. Мағынаны ашу (топтық тапсырмалар)

№1 тапсырма: температуралық амплитуданы анықтау

Оқушылар тәуліктік, апталық және маусымдық температура мәндері бойынша орташа көрсеткіштер мен амплитуданы табады.

І топ (тәулік бойынша)

01:00: −20°C
07:00: −23°C
13:00: −16°C
19:00: −19°C
Орташа (ТОТ): −19,5°C
Амплитуда: 7°C

ІІ топ (апта бойынша)

I апта: 10°C
II апта: 8°C
III апта: 0°C
IV апта: 4°C
Орташа (АОТ): +3,5°C
Амплитуда: 14°C

ІІІ топ (маусым бойынша)

Қыс: −16°C
Көктем: 5°C
Жаз: 25°C
Күз: 8°C
Орташа (ЖОТ): +5,5°C
Амплитуда: 41°C

№2 тапсырма: биіктік пен температураның байланысы

Есептерде әрбір 1 км биіктеген сайын температура шамамен 6°C-қа төмендейді деген ереже қолданылады.

І топ

Теңіз деңгейінде ауа температурасы +17°C. 4 км биіктікте ұшақ сыртындағы температура қандай?

Шешуі:

17 − (6 × 4) = 17 − 24 = −7°C

ІІ топ

6 км биіктікте температура −1°C. Осы кезде жер бетіндегі температура қандай?

Шешуі:

−1 + (6 × 6) = 35°C

ІІІ топ

Тау етегінде ауа температурасы +12°C, шыңында −18°C. Таудың биіктігін табыңдар.

Шешуі:

Температура айырмасы: 12 − (−18) = 30°C

Биіктік: 30 ÷ 6 = 5 км

Ескерту: Бастапқы мәтіндегі кейбір жауаптарда таңба/арифметика қателері болғандықтан, есептер логикаға сай түзетілді.

№3 тапсырма: кабинеттегі су буының мөлшерін бағалау

Кабинет өлшемі: 8 м × 6 м × 3 м = 144 м³. Температура шамамен +20°C болғанда 1 м³ ауада су буының ең көп мөлшері ретінде 17 г алынсын.

Есептеу: 144 м³ × 17 г = 2448 г = 2 кг 448 г

№4 тапсырма: ылғалдылық (салыстырмалы және абсолюттік)

І топ

t = 0°C, салыстырмалы ылғалдылық 30%. Абсолюттік ылғалдылықты табыңдар (0°C-та қаныққан бу ≈ 5 г/м³).

Жауабы:

5 г — 100%

x — 30%

x = (5 × 30) ÷ 100 = 1,5 г/м³

ІІ топ

t = −20°C, салыстырмалы ылғалдылық 40%. Абсолюттік ылғалдылықты табыңдар (−20°C-та қаныққан бу ≈ 1 г/м³).

Жауабы:

1 г — 100%

x — 40%

x = (1 × 40) ÷ 100 = 0,4 г/м³

ІІІ топ

t = +20°C, абсолюттік ылғалдылық 15 г/м³. Салыстырмалы ылғалдылықты табыңдар (+20°C-та қаныққан бу ≈ 17 г/м³).

Жауабы:

17 г — 100%

15 г — x

x = (15 × 100) ÷ 17 = 88,2%

Оқушыларға сұрақ

Ауадағы су буын қанықтырудың екі жолын атаңдар.

Булануды күшейту (су бетінің ауданын ұлғайту, желдету/ауа қозғалысын арттыру).
Ауаны салқындату (су буының қанығуына жақындату).

Атмосфералық қысым: бейне және есептер

«Атмосфералық қысым» тақырыбында бейнематериал көрсетіледі, кейін есептер орындалады.

1 см²-ге түсетін қысым бойынша есептеу

1 см² ауданға шамамен 1,033 кг салмақ түседі.

І топ: дәптер (340 см²): 340 × 1,033 ≈ 351 кг
ІІ топ: карта (532 см²): 532 × 1,033 ≈ 549 кг
ІІІ топ: парта (122 см × 62 см): 7564 × 1,033 ≈ 7813 кг

Қысым мен биіктік байланысы (жуықтау)

Жуық ереже: қысым әр 1 мм сын.бағ. төмендегенде биіктік шамамен 10 м артады (760 мм — теңіз деңгейі).

І топ

A нүктесінде қысым 750 мм, B нүктесінде 520 мм. Екі нүктенің абсолюттік және салыстырмалы биіктігін табыңдар.

Жауабы:

A (абс.): (760 − 750) × 10 = 100 м

B (абс.): (760 − 520) × 10 = 2400 м

Салыстырмалы: (750 − 520) × 10 = 2300 м

ІІ топ

A нүктесінің теңіз деңгейінен биіктігі 1450 м. Осы нүктедегі атмосфералық қысымды табыңдар.

Жауабы:

1450 ÷ 10 = 145 мм

760 − 145 = 615 мм

ІІІ топ

A нүктесінде қысым 720 мм, B нүктесінің абсолюттік биіктігі 450 м. A нүктесінің абсолюттік биіктігін және B нүктесіндегі қысымды табыңдар.

Жауабы:

A (абс.): (760 − 720) × 10 = 400 м

B қысымы: 760 − (450 ÷ 10) = 715 мм

Өмірлік жағдайға сұрақ

Саяхатшы күнделігінде: «Тауда тамақтану үшін от жағып, ас әзірледік. Ыдыстағы су тез қайнағанымен, картоп піскен жоқ…» деп жазады. Неліктен тауда картопты пісіре алмады?

Түсіндірме: биіктік артқанда атмосфералық қысым төмендейді, су төменірек температурада қайнайды. Сондықтан қайнаған су жеткілікті қызбай, картоп толық пісуге ұзақ уақыт қажет болады.

Қосымша сұрақ

Кабинетте және далада әртүрлі көрсеткіш беретін өлшеу құралдарын атаңдар.

Мысалдар: термометр, гигрометр, барометр, анемометр (сыртқы ортада жел әсері күштірек байқалады).

III. Рефлексия

Ес картасы (mind map)

Оқушылар сабақ барысын ойша қорытындылап, топпен сабақтың тақырыбы мен мақсатын қайта айқындайды. Әр топ өз ойларын қорғайды. Кері байланыс ретінде «3 шапалақ» қолданылады.

Бағалау

Формативті бағалау

Бағалау барысында оқушылардың белсенділігі, дәлелдеуі, есеп шығару барысы және топтағы ынтымақтастығы ескеріледі. Мадақтау сөздері: «өте жақсы», «жақсы», «жарайсың».

Үй тапсырмасы

Оқушылар оң қолының екі саусағын сол қолының алақанына жылдамдықты үдете соғады. Пайда болған дыбысқа сүйене отырып, үйден ауа райы туралы мәліметтер жинап келеді.