ӨкініштеҚазір Абай ауылы Қызылқайнар деген жерде қоныстап отыр
Өкінішке қарай, қазір Абай ауылы Қызылқайнар деген жерде қоныстап отыр. Қарабатыр, Әнет, Торғай мен Топайдан талай ауыл көршілес отырған.
Сол күндердің бірінде үй ішінде Абай мен Әбіш оңаша әңгімелеседі. Сөз өзегінде адамгершілік, ар-намыс, бай мен кедей арасындағы әділетсіздік бар. Әңгіме өрбіген сайын ел ішіндегі ұрылар жайы да қозғалады. «Байдың иті болып күн көргенше, намысты ұры болған дұрыс» дейтіндер барын айтқанда, Әбіштің қабағы да түйіле түседі.
Абай уақыттың зымырап өтіп бара жатқанын айтып, сағат, күн, тәулік дегеннің көзді ашып-жұмғанша сырғып кететінін ескертеді. Қарттықтың да есік алдына таяп қалғанын сездіреді.
Жастардың Қоңырәулиеге сапары
Бір күні жастар Қоңырәулие деген тауға бармақ болады. Әбіш, Мағаш, Көкбай, Кәкітай мен Әлмағанбет секілді жас қауым жолға шығады. Жол-жөнекей Ноғай Махмұт ауылына да ат басын бұрады. Себебі осы ауылда Әбішке көрсетпек болған Махмұттың қызы — Мағрипа. Бұл кезде Махмұттың өзі қайтыс болып кеткен еді.
Ноғай Махмұт ауылы: бір кештің әсері
Қонақтарды Мағрипаның үш ағасы — Жақып, Мұса және Мұсабай — қуана қарсы алып, жолдан бір күн аялдатады. Сол кеш ерекше қызықты өтеді: Әбіш әдетінше скрипкасын қолына алып, түрлі әуендерді төгілдіріп ойнайды.
Кеш тарқап, жұрт тынышталған соң, Әбіш жалғыз өзі өзен бойында ұзақ отырып қалады. Көңілі құлазығандай, іші алай-дүлей.
Үміт пен күдік
Анасы Ділдә бұл қызға құда түсіремін деген еді. Мағрипа — көркі көз тартқан, сұлу қыз. Бірақ Петербордағы дәрігер Әбішке әзірге үйленбеуге кеңес берген болатын: Әбіште жаңа дерт — құрт ауруы — байқалған. Үйленсе, дерттің Мағрипаға жұғуы да мүмкін.
Әбіш үй ішіне: «Әуелі оқуым бітсін, содан соң айттырасыздар», — деп жауап қайырады.
Қонақтар ертесіне қайта жолға шығады. Кеш түсе Әбіштер Қоңырәулие тауының етегіндегі бір ауылға түседі. Бұл — Оспанның әйелі Еркежанның төркіні саналатын Байтас ауылы еді.
Үңгір ішіндегі үнсіз сыр
Ертесіне жастар Қоңырәулиеге көтеріліп, аралап қайтады. Таудың баурайында серуендеп жүріп бір үңгірге кезігеді. Әрқайсысы бір-бір шамнан алып, ішке кіреді. Ішкерілей түскенде алдарынан тұнық көл шығады. Көлді жағалай жүріп, тасқа қашалып салынған адам бейнесін көреді.
Аңызға айналған әңгіме
Үңгірден шыққан сәтте Көкбай Абылай жорықтары жайлы сөз қозғайды. Айтуынша, жоңғарларды Абылай ханның әскері қуғанда, олар осы үңгірге бекініп, жасырын келіп талай қазақты қырып кетіпті.
Сонда Абылай: «Кімде-кім амалын тауып осы жоңғарларды жоятын болса, сол менің ең бірінші қолбасшым болсын», — деген екен. Осы кезде Қаракерей Қабанбай айла тауып, топтасқан жаудың көзін құртқан деседі. Сол ерлігі үшін Абылай оған «Дарабоз» деген ат берген.
Ескі достың халін білу
Жастар Қоңырәулиеде жүргенде Абай мен Ербол Базаралының науқастанып қалғанын естиді де, жағдайын білуге барады. Ескі достар ұзақ отырып, әзіл-шыны аралас әңгіме құрады.
Базаралының өңі ағарып кеткен екен. Бірақ достарын көргенде жүзінде жылылық пайда болып, бетіне қан жүгіргендей болады.