Жетінші қыры - үздіксіз, тынымсыз ізденімпаздығы
Жас ұрпаққа білім нәрін сеуіп, тәуелсіз Қазақстанның болашақ білікті де білімді азаматтарын тәрбиелеп отырған білім ошағындағы мұғалімдер — өзі өмір сүріп отырған қоғамдағы аса маңызды тұлға. Бұл — ерекше талапқа ие, халықтың зор сенімін арқалаған арнайы мамандық иесі, жауапкершілігі мығым мемлекеттік қызметкер.
Мұғалім тек білім беруші ғана емес, ол — шәкіртке өнеге көрсететін тәрбиеші. Өйткені ұстаз балаларға білім беріп қана қоймай, өзінің дүниетанымы, үлгілі адамгершілігі, биік моральдық келбеті арқылы да әсер етеді.
Мұғалімге қойылатын қоғамдық талап
Білім жүйесі ұстаздар қауымының алдына жаңа ұрпаққа білім беру ісінде оқушының жеке даралық ерекшеліктеріне мейлінше мән бере отырып, мектепте алған білімінің бүкіл өмірлік азыққа айналуын қамтамасыз ету, оны өмірге дайындау, мамандық таңдауға бағыттау сияқты күрделі міндеттерді қойып отыр.
Дәлірек айтқанда, жас ұрпақтың келешек тағдыры мұғалімнің қолында. Ал мұғалімнің дамып-жетілуі, кәсіби шеберлігі мен кемелденуі — мемлекеттің тікелей жауапкершілігіндегі іс. Талантты жандарды іріктеп, оқытып, кәсіби шыңдалуына жағдай жасау — кез келген мемлекеттің білім саясатының өзегі.
Әлемдік педагогика атап көрсететін үш сапа
1) Міндетті сапалар
Кәсіби қызметіне тікелей байланысты сапалық қасиеттер: пәнді терең меңгеру, әдістемелік сауат, оқыту үдерісін жоспарлау, бағалау және нәтижеге бағыттау.
2) Маңызды сапалар
- Адамгершілік пен имандылық сезімінің жоғары деңгейде қалыптасуы
- Балаға сүйіспеншілік, ізгілік, педагогикалық оптимизм
- Педагогикалық байқағыштық, құбылысқа бейімделе алу
- Танымдық қызығушылық пен жан-жақтылық
- Мейірімділік пен әділдік, талап қоя білу мен сезімталдық
- Ұстаздық борыш пен жауапкершілік, нәтижені алдын ала болжай білу
- Сөйлеу мәдениеті, байсалдылық
3) Мүмкіндігінше болғаны жөн сапалар
Дауыстың тартымдылығы, сырт келбет ұқыптылығы, денсаулық пен төзімділік, жақсы талғам, оқушыны өзіне тарта білу, ой ұшқырлығы және көтеріңкі көңіл күй.
Осы қасиеттерді игерген ұстаз ел сенімін ақтайды, шәкіртінің мақтанышына айналады, қауым құрметіне бөленіп, беделі артады.
Ұстаздыққа келудің үш жолы
-
A
Ұстаздықты бала кезінен жан-тәнімен таңдағандар: бұл таңдауға жақын ортасы — ата-анасы, аға-бауыры, оқыған мектебі және тәлім берген ұстазы ықпал еткендер.
-
Ә
Балалық шағында ұйымдастырушы, жетекші ретінде белсенділігімен ерте танылған, ұстаздыққа табиғи бейімі байқалғандар.
-
Б
Кездейсоқ немесе тағдырдың жетелеуімен педагог кадрлер даярлайтын арнаулы орта оқу орнына не ЖОО-ға түсіп, кәсіби ортада шыңдалып, озық ұстаздардан тәлім алып, дарыны ашылғандар.
Негізгі түйін
Ертең осы мектепке мұғалім болатын бүгінгі шәкіртті ең алдымен сол мектептің ұжымы, мұғалімдері байқап, іріктеп, бағыттап отыруы керек. Осыған сүйене отырып, облыстық және аудандық білім басқармалары, салалық департамент мамандары жоспарлы әрі жүйелі түрде кәсіби бағдар беру шараларын ұйымдастырғаны жөн.
Мақсатты даярлау: мектеп – колледж/ЖОО байланысы
Мұғалім кадрлер дайындайтын арнаулы оқу орындары мен ЖОО-лар ауыл және қала мектептерімен тікелей байланыс орнатуы қажет. Мұғалімдік мамандығына арналған квота, грант немесе жолдамалық-құқықтық тетік жүйелі түрде жұмыс істеуі тиіс. Негізгі мақсат — сұранысқа сай мұғалімді алдын ала анықтап, соған сай даярлау және мектептің өз келешек ұстазын табуына мүмкіндік беру.
Ынталандыру мәдениеті
Мұғалімдікке бейімделіп жүрген оқушыларға арналған педагогикалық-психологиялық жобалар — сайыс, лагерь, сапар, ашық сабақ, тәрбие сағаттары — жүйелі ұйымдастырылуы керек. Мұндай жұмыстарда оқушы еңбегін материалдық марапатпен ынталандыру да маңызды: бұл ұстаз еңбегінің құндылығын ерте ұғындырады.
Мұғалім еңбегінің сегіз қыры
- Бірінші қыры: өз пәнін терең меңгеруі.
- Екінші қыры: кәсіби шеберлігін үздіксіз ұштау.
- Үшінші қыры: тіл шеберлігі, сөз мәдениеті (тіл — тәрбие құралы).
- Төртінші қыры: байқағыштық пен көрегендік.
- Бесінші қыры: әр жүрекке білім шұғыласын жеткізетін жасампаздық.
- Алтыншы қыры: жан-жақты дарындылық.
- Жетінші қыры: үздіксіз ізденімпаздық.
- Сегізінші қыры: үлгі-өнеге, педагогикалық әдеп пен этика.
Бұл қасиеттер бір күнде қалыптаспайды. Мұғалімдік — өмір бойы ізденуді, зерттеуді талап ететін мамандық. Бірақ осы тұжырым кейде жас маманды жеткіліксіз даярлауды ақтаудың тәсіліне айналып кетеді: «Көш жүре түзеледі, барған жеріңде үйренесің» деген сөз — ең қауіпті немқұрайлылық.
Жас мұғалім мәселесі: жауапкершілік кімде?
Мектепке келе сала өз ісін өз бетінше алып жүре алатындай шеберліксіз мұғалім даярланбауы тиіс. Педагогикалық-әдістемелік білімнің әлсіз берілуі, ескірген қағидаларды қайталау — нәтижесінде бірнеше жыл бойы жас ұстаз «үйрену кезеңін» оқушы есебінен өткереді.
Ал сол жылдар ішінде талай шәкірт сыныптан-сыныпқа өтіп кетеді. Ұстаз шеберлігінің әлі толыспауынан туған білім олқылығына кім жауап береді? Өнеркәсіпте бәсекеге қабілетті өнім үшін шала дайын маманға өндірісті сеніп тапсырмас едік. Ал бала тағдырын қалыптастыратын мектепте бұл тәуекелдің салмағы одан да ауыр.
Жаңа мазмұн жаңа мұғалімді талап етеді
Білім берудің жаңартылған мазмұны мен реформалық жүйелері мұғалімнен шығармашылықпен жұмыс істей білуді, педагогикалық жағдайды кәсіби шешуді, үдерісті зерттей отырып жетілдіруді талап етеді. Демек, жаңа үлгі — өзіне сәйкес жаңа типтегі мұғалімді қажет етеді.
Ал бүгінгі жаңа мазмұнмен білім беріп жатқан мұғалімдердің бәрі осы талапты толық қанағаттандыра ала ма?
Қолдау жүйесі: мектеп ішіндегі кәсіби өсім
Көптеген елдерде жас мұғалімді мектепке келген сәттен жетілдіріп, дамытатын арнайы жүйе бар. Әсіресе жас ұстаздың қамқоршысы ретінде мектеп басшылығының — директор мен орынбасарлардың — жауапкершілігі ерекше. Олардың кәсіби беделі қанша жас мұғалімді үлгілі ұстаздар қатарына қосқанына, жалпы ұжымның шеберлігін қаншалық арттырғанына қарай бағаланады; бұл үшін үстеме ақы да қарастырылады.
Жас ұстаздың ынта-талабы мен тәжірибелі басшы-ұстаздың аялы қолдауы біріккенде, оқушыға зиян келу қаупі азаяды. Жай-күйі жақсы ұстаз еңбекке құлшынады; ізденеді, шеберлігін шыңдайды. Мұғалімнің әлеуметтік жағдайының лайықты болуы да мәртебені биіктетіп, беделді күшейтеді.
Ғылыми негіз және мұғалім денсаулығы туралы олқылық
Өкінішке қарай, Қазақстан аумағында әр өңірдің (қала/ауыл, аймақтық ерекшелік) ұстаз денсаулығына, психологиялық және биологиялық ахуалына ықпалын ғылыми негізде жүйелі зерделеген еңбектер өте сирек. Бұл — мұғалімге деген жеткіліксіз қамқорлықтың бір нышаны. Соның салдарынан зейнетке шығару тәртібі, демалыс мерзімі сияқты мәселелер көбіне жалпылама өлшеммен ғана реттеледі.
Ұстаз беделін көтерудің мәдениеті
Ұстаз беделі — ұлықтаудан басталады: атақ-дәрежесін, санатын әділ көтеру, қоғам алдында жүйелі насихаттау, шәкірттері мен жергілікті орта тарапынан қолдау көрсету, лайықты жалақы мен баспана мәселесін шешу — бәрі бір арнаға тоғысқанда мәртебе өседі.
Символдық құрметтің де орны бар
Ауыл-қала көшелеріне, мектепке, жер-су атауларына ұстаз есімін беру сияқты символдық құрмет те қоғамның көзқарасын қалыптастырады: «Бозай шыңы», «Ақмәди жайлауы», «Спандияр көлі», «Асқар мектебі» тәрізді атаулар ұстаз мәртебесінің қоғамдық санадағы орнын күшейтеді. Сонда «мұғалім жетіспейді» деген сөздің орнына «мұғалімдікке кезекте тұрғандар бар» дейтін деңгейге жақындаймыз.
Ұстаздық — киелі мамандық
Ұстаздық — киелі де мәртебелі мамандық. Қазақ үшін мұғалім — жолбасшы, бағыт-бағдар беруші тұлға.
«Еліміздің азғана жылдық ояну дәуіріне баға беру үшін алты алаштың баласы бас қосса, қадірлі орын — мұғалімдердікі».
Бұл ойдың түйіні біреу: мұғалімнің кәсібилігі — ұлттың келешек сапасы. Сондықтан мұғалімді іріктеу, даярлау, қолдау және қадірлеу — кездейсоқ жүретін шаруа емес, мемлекеттік деңгейдегі жүйелі міндет.
Қобдабай Қабдыразақұлы (ғалым-жазушы)