Қазақ тілі сабағында ойын технологиясын қолдану арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілге деген қызығушылығын қалыптастыру және тілдік қорын дамыту
Ойын технологиясы: бастауышта тіл дамытудың табиғи жолы
Ойын — бала әрекетінің негізгі түрлерінің бірі. Ойын арқылы оқушы қоғамдық тәжірибені меңгереді, өзінің психикалық ерекшеліктерін қалыптастырады. Сабақта мақсатты ұйымдастырылған ойындар балалардың ойлауын, қиялын, сөйлеуін дамытып, оқу материалын жеңіл әрі қызықты қабылдауға көмектеседі.
Бір ойын түрі қабылдау мен зейінді жетілдірсе, екіншісі логикалық ойлауды дамытады, үшіншісі есте сақтауды күшейтеді. Сондықтан ойын элементтерін сабақта орынды қолдану — білім сапасын көтерудің тиімді тетігі.
Неліктен ойын сабақта қажет?
Қазіргі білім беру кеңістігінде тұлғаның болашағы көбіне алған білімінің сапасы мен көлеміне байланысты бағаланады. Өмір ағымына білімі мен білігі жоғары адам ғана ілесе алады. Сондықтан мектептің міндеті — стандартқа сай, жан-жақты дамыған, шығармашыл тұлға қалыптастыру.
Әртүрлі деңгей — бір сынып
«Бес саусақ бірдей емес»: әр оқушының қызығушылығы, дүниетанымы, даму қарқыны әртүрлі. Сол себепті тапсырмаларға қойылатын талап та деңгейленуі керек.
Ойын бәрін тартатын құрал
Ойын элементі кез келген оқушыны қызықтырады. Тіпті үлгерімі төмен оқушы да ойын арқылы берілген тапсырманы белсенді әрі ықыласпен орындайды.
Бастауыш сынып оқушылары — әлі де «ойын баласы». Мұғалімнің міндеті — оқушыны жалықтырмай, сабақты әртүрлі ойын түрлерімен жандандыру. Ойын барысында бала тек сөзді айтып қоймай, оның мағынасын және қолданылу аясын түсінеді.
Ойын технологиясын қашан және қалай қолдануға болады?
Қолдану орындары
- Жаңа тақырыпты түсіндіру кезінде
- Қайталау сабақтарында
- Пысықтау және жаттығу жұмыстарында
- Бағалау мен кері байланыс кезеңінде
Ұйымдастыру қағидалары
Ойын технологиясын оқу пәнінің мазмұнымен тығыз байланыста, жүйелі түрде жүргізген дұрыс.
Әр ойын түріне уақытты саналы жоспарлау қажет: бұл сабақтың тартымды болуының шарты және оқушылардың материалды тез ұғып алуына ықпал етеді.
Ойындарды біртіндеп түрлендіріп, күрделендіріп отыру балалардың логикалық ойлауын, эмоциялық еркіндігін, зейінін және ынтасын арттырады.
Тілдік дағдыларды дамытатын ойын түрлері
Фонетикалық ойындар
Дыбыстарды дұрыс ажырату, буындап оқу, анық айту дағдыларын қалыптастырады. Фонетика тақырыптарында ойындарды жиі қолдануға болады.
«Адасқан әріптер»
- р, ш, ашар
- е, т, е, р, ктерек
- м, қ, а, л, ақалам
- ө, з, ккөз
- м, і, л, і, ббілім
- о, қ, лқол
- қ, с, а, б, асабақ
«Кім шапшаң?»
- А әрпінен басталатын қала атауларын ата: Ақтау, Астана.
- Б әрпінен басталатын тағам атауларын ата: бауырсақ, бөлке, балмұздақ.
«Қай әріпті жоғалттым?»
Мақсаты: дауысты/дауыссыз, жуан/жіңішке дыбыстарды ажыратуға дағдыландыру.
«Ойлан, тап»
Мақсаты: буындар арқылы сөзді қатесіз әрі анық айтуға жаттықтыру.
«Сөзді тап»
Мақсаты: дауыссыз дыбыстардың ерекшелігін ұғындыру, қызығушылықты ояту, шығармашылық қабілетті дамыту.
Үлгі: Қ Қ Қ Қ Қ Қ Қ Қ және К К К К К К
Жауабы: қызық, қазақ, қалақ, қырық, кесек, кезек, кебек.
Буын тақырыбына арналған тапсырмалар
Буын түрлерін бекітуде сұрақ-тапсырмаларды ойынға айналдыру тиімді нәтиже береді.
«Ойлан, тап» (буын)
- Бір буынды тұйық буынға мысал келтір: ет, жап, шөп, хат.
- -ла буынына аяқталатын екі буынды сөз ойла: айла, ойла.
- А әрпінен басталып, А әрпінен аяқталатын бір буынды сөз ойла: ала, ана.
- Т әрпінен басталып, Т әрпінен аяқталатын бір буынды бітеу буынға мысал келтір: торт, тат, төрт.
Лексикалық ойындар
«Кім тапқыр?»
Антоним сөздері бар мақал-мәтелдерді тауып, жазу.
- Үйдің ыстық-суығын қыс түскенде білерсің. Кімнің дос-қасын іс түскенде білерсің.
- Ашу — дұшпан, ақыл — дос.
«Жұбыңды тап»
Мақалдың сыңарлары бөлек қағаздарға жазылады. Ойыншы белгілі уақыт ішінде жұптастырады немесе аралас сөздерден мақал құрастырады. Дәл сол тәсілмен тұрақты тіркес пен оның мағынасын да жұптастыруға болады.
Кестемен жұмыс: «Кім жүйрік?»
Септік жалғауларын өткенде кесте арқылы сұрақтарын, жалғауларын еске түсіріп, мысалдар келтірту оқушының меңгеру деңгейін көрсетеді.
Орфографиялық және артикуляциялық ойын-жаттығулар
Қазақ әліпбиіндегі әріптердің дұрыс әрі анық айтылуына жаттықтыру үшін тіл, ерін, тіс, жақ бұлшықеттеріне арналған артикуляциялық жаттығуларды жүйелі жүргізген пайдалы. Оқуды алдымен баяу, кейін біртіндеп жылдамдату нәтижелі болады: оқушылар ынтамен орындайды және мәнерлеп оқуға дағдыланады.
I кесте
әл, ал, ол, он, күл
ел, іл, ет, ес, от
II кесте
ұйыр, үйір, жиыр, сүйір
тас, тос, төс, бас, бос
III кесте
үшкір, тұмсық, сұр, шымшық
сордан, ұшты, құрт, шымшық
Сөздік қорды молайтудың тиімді тәсілі: «әріптен сөз тудыру»
Баланың сөздік қорын байытуда сөздік жұмысының орны ерекше. Оны жүргізу, бекіту және практикалық қолдануға үйретуде ойын тапсырмалары үлкен нәтиже береді. Мысалы, оқушылар әріптен басталатын сипаттау сөздерін тауып, сын есім туралы түсінігін бекітеді.
Үлгі тапсырма: «Әсем қандай қыз?»
Сөздік тізбек
- Ә — әдемі, әдепті
- С — сұлу, сүйкімді
- Е — еңбекқор, елгезек, епті
- М — мейірімді, мәдениетті
Мәтін құрастыру үлгісі
Әсем әдемі әрі әдепті қыз. Әсемнің жаны да, өзі де сұлу. Оның сүйкімді қылықтары көп. Айтар болсам, ол епті, елгезек. Ол үлкенге де, кішіге де мейірімді. Әсем мәдениетті қыз. Оның мінезі жайдары. Әсемнен мықты дос шығады.
Кейін оқушылар мәтін ішінен сын есімдерді тауып, астын сызады, сұрақ қояды және өз мәтінін құрастырады.
Шығармашылық рефлексия: синквейн әдісі
Оқушының тақырыпты түсінуін бағалауда әдеби формадағы шығармашылық рефлексия тиімді. Синквейн атауы француз тіліндегі «бес» деген сөзден шыққан. Ол 5 жолдан тұрады және ойды ықшам, бірақ мазмұнды жеткізуге үйретеді.
Синквейн құрылымы
- 1 жол — тақырып (зат есім).
- 2 жол — сипаттау (2 сын есім).
- 3 жол — іс-әрекет (3 етістік).
- 4 жол — тақырыпқа қатысты 4 сөзден тұратын сөйлем/фраза.
- 5 жол — тақырыпты кеңейтетін синоним (1 сөз).
Ойынның педагогикалық нәтижесі
Оқу мотивациясы мен меңгеру сапасы
Оқушылар кей тапсырманы қалыпты форматта орындай алмаса, ойын түрінде берілгенде олардың басым бөлігі нәтижелі орындайды. Ойын арқылы мұғалім түсіндірген материал оқушыға жеңіл қабылданып, тыңдау мәдениеті артады, меңгеру сапасы күшейеді.
Әлеуметтік және психикалық даму
Ойын оқушының жеке ерекшелігін ашуға мүмкіндік береді: өзара көмек, бірін-бірі қолдау, жолдастық сезім қалыптасады. Сонымен бірге есте сақтау, ойлау, көңіл бөлу, сөйлеу, пайымдау сияқты үдерістер дамиды.
Ойын сабақтың басында өткізілсе, балалар кейінгі уақытта жинақталып жақсы жұмыс істейді; сабақ ортасында не соңында қолданылса, шаршауды сейілтіп, назарды қайта шоғырландырады. Топтық ойындар ұжымдасуға және сыныптағы белсенділікті теңестіруге көмектеседі.
Қорытынды
Бастауыш сыныптарда қазақ тілі сабақтарында ойын технологиясын тиімді қолдану, біріншіден, оқушылардың білімді берік меңгеруіне қызмет етеді; екіншіден, олардың сабаққа қызығушылығын арттырып, белсенділігін күшейтеді және жалпы білім сапасын көтереді. Ойын — баланың табиғи қажеттілігі, ал оны педагогикалық мақсатпен ұйымдастыру — мұғалім шеберлігінің маңызды көрсеткіші.