Әдепті бала болыңдар, Тазалап жүр тісіңді
Сыныптан тыс іс-шара: «Әдептілік әлемінде»
Бұл жоспар оқушыларды әдептілікке, адамгершілікке баулып, күнделікті қарым-қатынаста қажет болатын сыпайы сөздер мен мәдени мінез-құлық қағидаларын түсіндіруге бағытталған.
Мақсаты
Оқушыларды әдептілікке, адамгершілікке шақыру; әдептіліктің негізгі қағидаларын түсіндіру; дұрыс сәлемдесу, алғыс айту, кешірім сұрау мәдениетін қалыптастыру.
Көрнекілігі
Плакаттар, әртүрлі карточкалар, тапсырма парақтары, ойын элементтері, суреттер.
Құрылымы
- 1-бөлім: Әдептілік қағидалары
- 2-бөлім: Адасқан сөздер
- 3-бөлім: Өнерлі ел
- 4-бөлім: Ойлан да, тап
Ұйымдастыру кезеңі
Мұғалімнің кіріспе сөзі
«Әдептіліктің белгісі — иіліп сәлем бергені» дегендей, бүгінгі «Әдептілік әлемінде» атты сыныптан тыс іс-шарамызға қош келдіңіздер! Бүгін әдептіліктің қағидаларын анықтап, бірнеше ойын ойнап, пікір алмасып, сұрақтарға жауап береміз.
Сабақтың 4 бөлімі:
- Әдептілік қағидалары
- Адасқан сөздер
- Өнерлі ел
- Ойлан да, тап
«Шаттық шеңбері» — сәлемдесу мәдениеті
Тақтадағы жүрекшелерге назар аударайық. Әр оқушы жүрекшені алып, артындағы белгі бойынша амандасады:
- Күлкі — бір-бірімізге күлімдеп сәлемдесу.
- Алақан — қол алысып амандасу.
- Жүрек — құшақтасып амандасу.
Осылайша, амандасудың өзі — сыйластық пен ізеттіліктің алғашқы қадамы екенін сезінеміз.
«Өзін-өзі тану еліне» саяхат
Бүгін біз «Өзін-өзі тану еліне» саяхат жасаймыз. Бұл елде орман-тоу, өзен-көл, патшалықтар, елді мекендер мен сарайлар бар. Ол елдің өлкелері: Тіл табысу, Білім, Табиғат, Атамұра, Өнерлі ел, Достық. Ең биік шыңы — Адамгершілік.
Тапсырма: «Бұлттарды сейілтейік»
Күннің көзін жапқан бұлттарды ажырату үшін қарым-қатынаста қолданылатын әдепті сөздерді дұрыс тауып айтамыз.
Маңызды ой
Қоғамның ең үлкен байлығы — әдепті адам. Өйткені әдепсіздік бір адамның ғана емес, тұтас ұжымның беделіне әсер етеді. Халық даналығы: «Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді».
Бұл — Тіл табысу өлкесі: мұнда сыпайылық, қамқорлық, мейірім қасиеттері жоғары бағаланады.
Ө. Тұрманжанов — «Ізгі сөз» (үзінді)
Мерей
Мектебімізге барғанда,
Жолыққан бар жандарға
Ертемен, ақ пейілмен:
«Қайырлы таң!» — деймін мен.
Хансұлу
Күндіз де елді елеймін:
«Қайырлы күн!» — деймін мен.
Әли
Үйге кешке келемін,
Не дерімді білемін:
«Кеш жарық!» — деп кіремін.
1-бөлім: Әдептілік қағидалары
Талқылау сұрақтары: «Әдептілік» сөзі нені білдіреді? Әдептілік қағидалары дегеніміз не? Оларға не жатады?
Оқушылар пікірі
- «Әдептілік — сәлемдесуден басталады».
- Иіліп сәлем беру — әдептіліктің бірінші қағидасы. Амандасу — бейбіт пейіл мен достық ықыластың белгісі.
- Қазақ дәстүрінде кіші үлкенге, аттылы жаяуға бұрын амандасады.
Түйін
Әдептілік — туа бітетін қасиет қана емес, тәрбиемен қалыптасатын дағды. «Баулысаң — батыр, үйретсең — шешен» дегендей, адам жақсы ортадан, отбасынан, мектептен, ұстаздан үлгі алып өседі.
Грек философы Демокрит: «Әдепті адам болып қалыптасуда жаратылыстан гөрі жаттығудың рөлі зор» — деген.
Қосымша тапсырма: «Сәлем» сөзін басқа тілдерде айту. Привет, Hello.
2-бөлім: «Адасқан сөздер»
Әдептілік патшалығынан хат
«Біз Әдептілік елінде тұрамыз. Біздің елдің тұрғындары бір-біріне тек “Сіз” деп сөйлейді. Олар өте тәрбиелі, сыпайы». Ендеше өлең жолдарындағы сөздерді қашан, кімге, қандай жағдайда айту керегін анықтайық: «Рахмет», «Кешіріңіз», «Рұқсат па?», «Көмектесейін».
Өлең-жауаптар (хормен)
Апаң сенің базардан
Алма сатып әкелді...
Мұндайда не деу керек?
«Рахмет, апа!» — деу керек.
Көшеде жүріп көршіңді
Байқамай қағып кеттің...
Мұндайда не деу керек?
«Кешіріңіз!» — деу керек.
Көшеде танысың кезікті,
Сәлем беруді ұмыттың...
Не деу керек?
«Сәлеметсің бе!» — деу керек.
Әжең түскі асқа тәтті қойды,
Сен жұрттан бұрын қол создың...
Не дегенің жөн еді?
«Рұқсат па?» — деу керек.
Үй артында қоқыс үйіліп жатыр,
Қарт кісі зорға еңкейіп тазалап жүр...
Не дегенің жөн еді?
«Көмектесейін» — деу керек.
Қысқа қорытынды шумақтар
Сыйлап үлкен ағаны, сәлем берген баланы кім дейміз?
Әдепті екен — бұл дейміз!
Кітап, дәптер, қаламы кір шалмаған баланы кім дейміз?
Ұқыпты екен — бұл дейміз!
Таудай биік талабы бар, жақсы оқитын баланы кім дейміз?
Үлгілі екен — бұл дейміз!
Ән: «Ақ тілек» (Серік, Ясмин орындауында).
3-бөлім: «Өнерлі ел» — көріністер арқылы ой қозғау
Көрініс 1: «Бала мен қария»
Көше бойымен бір қария келе жатты. Жасы ұлғайғандықтан, бүкірейіп қалған. Бір бала оған жақындағанда жол берді. Қария алғыс білдірді.
Сұрақ: Қандай сөз айту керек?
«Сәлеметсіз бе, ата, өтіңіз».
Көрініс 2: «Автобуста»
Есен автобуста отыр еді. Бір аялдамада қарт әжей кірді. Есен орнынан тұрып: «Отырыңыз» — деді. Әжей алғыс айтты. Автобус қозғалғанда Есен байқамай алдыңғы адамды итеріп қалды. Әлгі адам ашуланды. Есен: «Кешіріңіз» — дегенде, ол да сабасына түсті.
Талқылау: Есеннің әрекеті дұрыс па? Оны әдепті бала деуге бола ма?
Жылдам сұрақ-жауап
- 1) Өзіңе көмектескен адамға не дейсің?
- Рахмет.
- 2) Тамақ ішіп болған соң не дейсің?
- Тамағыңыз дәмді екен, рахмет.
- 3) Байқаусызда біреуді қағып кеттің. Не дейсің?
- Кешіріңіз!
- 4) Мектептен қайтар кезде нені ұмытпау керек?
- Сау болыңыз!
- 5) «Әдептілік» сөзін орысша және ағылшынша қалай айтамыз?
- Вежливость, politeness.
4-бөлім: «Ойлан да, тап»
Тапсырма: берілген суреттерге сүйеніп, Мейірімділік, Достық, Бейбітшілік тақырыптары бойынша ойларыңды бейнелеңдер (музыка қойылады, оқушылар жұмыс орындайды).
1-қатар
Достық. Мейірімділік. Бейбітшілік тақырыбы.
2-қатар
Әлемде бейбітшілік болсын!
3-қатар
Адамдар арасында бір-біріне деген достық сақталсын!
Мақал-мәтелдерді аяқтау
- Сыйламаған жолдасын, сыйлай алмас өз басын.
- Балаң жаман болса, көрінгеннің мазағы.
- Тіліңмен жүгірме, біліміңмен жүгір.
- Ақылды қария — ағып жатқан дария.
- Өз білмегеніңді кісіден сұра, үлкен жоқ болса, кішіден сұра.
- Әдептілік белгісі — иіліп сәлем бергені.
- Әдепті бала — ата-анасын мақтатар, әдепсіз бала — ата-анасын қақсатар.
- Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.
- «Сіз» деген — әдеп, «біз» деген — көмек.
- Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар.
- Өнерлі жігіт — елдің көркі, үкілі қамыс — көлдің көркі.
Қорытынды
Есте сақтайтын ережелер
- Үлкен кісі кірсе, орныңнан тұрып сәлем бер.
- Сәлемдескенде адамның жүзіне тура қара.
- Қарсы келген адамға, әсіресе қыз балаға жол бер.
- Біреу сүрінсе немесе құлап қалса, көмектесіп демеп жібер.
- Жолдастарыңмен сыпайы сөйлес, айғайлама.
Өлең жолымен аяқтау
Сыйла үлкен кісіні,
Қамқорлыққа ал кішіні.
Сақтап көше тәртібін,
Бағдаршамның ал тілін.
Әдепті бала болыңдар,
Тазалап жүр тісіңді.
Бүгінгі сыныптан тыс іс-шарамыз осымен аяқталды. Қатысқандарың үшін рахмет! Енді бәріміз әдепті болып, сабақты жақсы оқитын оқушы болайық.