Реформаның мазмұны, мәні
Сабақтың мақсаттары
1) Білімділік
Реформаны әзірлеудің түпкі мәнін ашу және 1867–1868 жылдардағы әкімшілік реформаның Қазақстан аумағына тигізген ықпалын түсіндіру.
2) Дамытушылық
Оқушылардың жұмыс дағдыларын жетілдіру: тірек-сызба құрастыру, жүйелі ойлау, өз бетінше қорытынды жасау, құбылыстарды салыстырып, айырмашылығын анықтау. Қызығушылықты арттырып, дербес және шығармашылық жұмысқа бағыт беру.
3) Тәрбиелік
Ұлттық намысты ояту, адамгершілік сана-сезімді қалыптастыру, туған ел мен жерді сүюге тәрбиелеу.
Сабақтың ресурстары
- Интерактивті тақта, электронды оқулық
- Қазақстан картасы, тірек-сызбалар
- Қосымша материалдар
Пәнаралық байланыс
Қазақ әдебиеті
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Әдіс-тәсілдер
Негізгі ұғым
Реформа — қоғамдық өмірдің белгілі бір саласын қайта құру, өзгерту, жаңарту.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқу мақсаты мен күтілетін нәтижелерді нақтылау.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Тақырып: ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдебиеті мен мәдениеті.
- 1 ХІХ ғасырдың бірінші жартысында қазақ әдебиетінде қандай екі идеялық ағым болды?
- 2 Махамбет Өтемісұлы кім болды?
- 3 Шернияз, Шөже, Сүйінбай ақындарының өнері қандай болды?
- 4 Қазақ халқының тұрмысында музыка қандай орын алды?
- 5 Материалдық мәдениет дегеніміз не?
III. Жаңа тақырып
Хандық билікті іс жүзінде жойған 1822 және 1824 жылдардағы жарғылар жаңа капиталистік қатынастар қалыптаса бастаған кезеңде өлкенің шаруашылық даму талаптарына толық сай келмеді. Осыған байланысты патша үкіметі 1867–1868 жылдары Қазақстан аумағында әкімшілік реформаны жүзеге асырды.
Реформаның негізгі мақсаты
Сұлтандар тобын өкімет билігінен біржола ығыстырып, жалпыимпериялық басқару тәртібін енгізу.
Реформаны дайындау
ХІХ ғасырдың 60-жылдары басқару жүйесін өзгерту мақсатымен статс-хатшы И. И. Бутков басқарған комиссия құрылды. Комиссия қазақ даласын екі облысқа бөлу идеясын ұсынды: Батыс және Шығыс.
- Батыс облысының орталығы — Торғай
- Шығыс облысының орталығы — Сергиополь немесе Қарқаралы
Ұсыныстар Орынбор генерал-губернаторы А. П. Безакқа тапсырылды. 1864 жылғы 29 қыркүйекте Безак қажетті мәліметтерді жинауды міндеттеді, алайда 1865 жылы оның орнына тағайындалған Н. А. Крыжановский бұл ұсыныстарды қабылдамады.
Дала комиссиясы
Қазақ өлкесін басқаруды өзгертуге дайындық үшін Дала комиссиясы құрылды. Оны Ішкі істер министрлігі кеңесінің мүшесі Гирс басқарды.
Құрамы
- Бас штабтан — полковник Ф. К. Гейнс
- Орынбор өлкесінен — полковник К. К. Гутковский
- Батыс Сібір генерал-губернаторлығынан — капитан А. П. Проценко
1865 жылғы 5 маусымда ІІ Александрдың әмірі бойынша қазақ өлкесін жан-жақты зерттеу міндеті бекітілді. Дегенмен реформаны әзірлеу барысында бұқараның талап-тілегі ескерілмеді.
Қазақтың ғалымы Шоқан Уәлиханов Қазақстанды халықтың өзін-өзі басқару негізінде қайта құруды және әлеуметтік-экономикалық жаңалықтар енгізуді талап етті.
Кімдердің пікірі ескерілді?
Комиссия мәліметті көбіне феодалдық топ өкілдерінен жинады. Батыс Сібір генерал-губернаторлығында ірі бай Мұса Шорманұлынан, билеуші сұлтан Шыңғыс Уәлиханұлынан, Орынбор өлкесінде билеуші аға сұлтан Сейдәліұлынан және басқа да ауқатты ақсүйектерден алынған деректерге сенім артты.
Негізгі құжаттар (уақытша ережелер)
- 1867 жылғы 11 шілде — Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша ереже бекітілді.
- 1868 жылғы 21 қазан — Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарындағы Дала облыстарын басқару туралы уақытша ереже бекітілді.
Әкімшілік-аумақтық құрылым
Реформа нәтижесінде бүкіл қазақ жері үш генерал-губернаторлыққа бөлінді: Түркістан, Орынбор, Батыс Сібір.
Түркістан
Жетісу облысы
Сергиополь, Қапал, Верный, Ыстықкөл, Тоқмақ
Сырдария облысы
Қазалы, Перовск, Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Ташкент, Ходжент, Жизақ
Орынбор
Орал облысы
Орал, Атырау, Калмыково, Жем
Торғай облысы
Елек, Қостанай, Ырғыз, Торғай
Батыс Сібір
Ақмола облысы
Көкшетау, Омбы, Петропавл, Атбасар, Сарысу
Семей облысы
Қарқаралы, Баянауыл, Зайсан, Көкпекті (кейін Павлодар, Өскемен)
Басқару жүйесі және өкілеттіктер
Генерал-губернатор
- Әскери билікті өз қолында ұстады.
- Азаматтық билікті өз қолында ұстады.
- Болыстарды және уезд бастықтарын тағайындады.
Әскери губернатор
- Өз аймағындағы казак әскерінің үкімет тағайындаған атаманы болып есептелді.
- Билер мен қазылар сотын бекітті.
- Ақсақалдарды бекітті.
Жергілікті басқару ерекшелігі
Генерал-губернатор тағайындаған уезд бастықтарына екі көмекші берілді, олардың біреуі жергілікті халық өкілдерінен алынатын.
Сырдариядағы отырықшы елді мекендерді ақсақалдар басқарды. Ақсақалдар арнайы өкілдер жиналысында 3 жылға сайланып, облыстық әскери губернатор арқылы бекітілетін.
Қазақтарға негізінен ең төменгі қызметтер ғана берілді: болыс және ауыл старшыны.
Реформаның салдары: екі қырлы әсер
Жағымсыз жақтары
- Қоғамдағы қайшылықтарды шеше алмады.
- Отарлық басқару жүйесін күшейтті, билікті нығайтты.
- Халықты бағынышты ұстауға бағытталған әскери-әкімшілік тетік күшейді.
- Қазақстанды Ресейге қосып алу үдерісінің толық аяқталғанын айқындады.
- Кең байтақ жер Ресейдің мемлекеттік меншігіне өтті.
- Құнарлы жерлерді «кез келген сылтаумен» тартып алу мүмкіндігі артты.
- Қазақтарға көбіне болыс, ауыл старшыны деңгейіндегі төменгі қызметтер ғана тиді.
- Табиғи ресурстарды еркін игеру арқылы өлке Ресей экономикасының арзан шикізат көзіне айналды.
Жағымды жақтары
- Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуында маңызды орын алды.
- Табиғи байлықтарды игеруге қолайлы жағдайлар қалыптасты.
- Әлеуметтік және шаруашылық өмірге капиталистік құбылыстар ене бастады.
- Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қазақтардың күнделікті тіршілігі өзгеріске түсті.
- Кедейленген қазақтардың қалаларға және алғашқы өндіріс орындарына шоғырлануы күшейді.
Бұл реформаның куәсі болған Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсарин сияқты ойшылдар оның теріс қырларын өз шығармаларында жиі сынға алды. Мысалы, Абайдың Күлембайға арнаған өлеңінде әкімшілік мінез-құлық, мансапқорлық келемежделеді.
IV. Бекіту және қорытындылау
Сынып 3 топқа бөлініп, төмендегі жұмыстар орындалады.
1) «Сұрақ – бізден, жауап – сізден»
Негізгі ұғымдар мен себеп-салдарды ауызша талдау.
2) Тарихи диктант
Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қою.
3) Сәйкестендіру
Термин, тұлға, жыл, құжаттарды жұптастыру.
4) Картамен жұмыс
Генерал-губернаторлықтар мен облыстарды көрсету.
5) «Өз сыңарыңды тап»
Себеп–салдар және ұғым–анықтама байланысын табу.
6) «Тарихи домино»
Оқиғалар тізбегін логикалық ретпен құрастыру.
Бағалау
Топтық және жеке жұмыс нәтижесіне қарай қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.
Үй тапсырмасы
1867–1868 жылдардағы реформаны 1822–1824 жылдардағы жарғылармен салыстырып, қысқаша қорытынды жасаңыз.