Роман бойынан кезінде проф
М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы жер-су атауларының тілдік-танымдық сипаты
Бұл мәтін «Абай жолы» роман-эпопеясындағы ономастикалық бірліктердің (жер-су атаулары, ру-тайпа атаулары, адам есімдері) тарихи және мәдени мәнін сипаттайды, сондай-ақ ұлттық ономастиканың қоғам санасындағы рөлін айқындайды.
І бөлім. Роман тіліндегі жер-су атауларының тарихи-лингвистикалық сипаттамасы
Қоғам дамуының кез келген кезеңінде ономастикалық атаулардың тарихи маңызы жоғары. Бірде-бір қоғам, бірде-бір мемлекет өз дамуы барысында антропонимдер мен топонимдер жүйесінсіз өмір сүрген емес. Қазақстан қоғамдастығында да көне дәуірден қалыптасқан ұлттық ономастикалық жүйе бар.
Тарихи өзгерістер және оның салдары
Қазақстанның ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық ономастика жүйесі XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Ол алдымен патша үкіметінің отаршылдық мүдделеріне, кейін кеңестік жүйенің тоталитарлық саясатына қызмет етуге мәжбүр болды. Отаршылдық пен тоталитарлық режимдердің идеологтары ономастиканы қоғамның тарихи-мәдени санасына ықпал етудің саяси құралына айналдырды.
Соның салдарынан қазақ ономастикасының ұлттық болмысына, әсіресе топонимикалық және антропонимикалық жүйелеріне елеулі зиян келіп, Қазақстан картасында бұрмалаулар орын алды.
Тәуелсіздік кезеңі және ұлттық ономастиканың жаңа кеңістігі
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен және халықаралық қатынастардың толыққанды субъектісі ретінде қалыптасуымен ұлттық ономастика әлемдік кеңістікке белсенді түрде араласа бастады. Қазіргі кезде ономастикалық бірліктер халықаралық ресми құжаттарда да кеңінен қолданылады.
Түркістан, Астана, Байқоңыр, Қарашығанақ тәрізді атаулар тек атауыш қызметпен шектелмей, ұлттық әлеуеті күшті семиотикалық белгілер ретінде танылады.
Бұл атаулар елдің экономикасы, тарихы, мәдениетімен тығыз байланыста болып, қоғамдық сананың мәнді қабатын айқындайды.
«Абай жолы» мәтініндегі атаулар және ғылыми дерек
Роман бойынша профессор Е. Жанпейісов адам атауларын талдай келе, жалпы саны шамамен 500 атау бар екенін көрсетіп, ру атауларын жинақтаған.
Найман, Ноғай, Оразбай, Керей, Бөкенші, Ақтомар, Жуан, Жуантаяқ, Жігітек, Тобықты, Сыбан, Уақ, Көтібақ және т.б.
Нормативтік-құқықтық негіз және жүйелеу қажеттігі
Ұлттық ономастиканы дамытудың өзекті міндеттерін іске асыру олардың нормативтік-құқықтық қамтамасыз етілуімен тікелей байланысты. Қазіргі ономастикалық жұмыстың құқықтық базасы Қазақстан Республикасы Конституциясының тиісті нормаларына, «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» 1997 жылғы 11 шілдедегі Заңға, сондай-ақ тіл саясаты тұжырымдамасы мен Мемлекеттік ономастика комиссиясының ережелеріне сүйенеді.
Бұл құжаттар ұйымдар, теміржол станциялары, әуежайлар және физикалық-географиялық нысандарды атау, қайта атау, сондай-ақ атаулардың транскрипциясын өзгерту тәртібін айқындайды. Демократиялық жаңғыру үдерістеріне сай, ономастика саласындағы жұмысты жүйелеу мен үйлестіруді күшейту мақсатында мемлекеттік ономастикалық жұмыс тұжырымдамасын әзірлеу қажеттігі туындайды.
Тіл және этникалық болмыс
Кез келген халықтың тілі — сол халықтың шынайы этникалық болмысының айнасы. Сондықтан тілді жаңа ғасыр талаптары тұрғысынан теориялық-танымдық деңгейде зерттеу — уақыт сұранысы.