Тарланым сөзінің мағынасын ашу
Сабақтың мазмұны
Пән / сынып
Қазақ әдебиеті, 7-сынып
Тақырып
М. Өтемісұлының «Тарланым» өлеңі
Сабақ типі
Дәстүрлі
Сабақ түрі
Жаңа білімді меңгерту
Әдістер
Сұрақ-жауап, баяндау, «Мен саған, сен маған», «Мені жалғастыр»
Ресурстар
Электронды оқулық, слайдтар, интербелсенді тақта, үнтаспа
Пәнаралық байланыс
Тарих, қазақ тілі, музыка
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- М. Өтемісұлы шығармаларының ерекшелігін түсіндіру, ақын өмір сүрген дәуір қайшылықтарының шығармашылыққа әсерін ашу.
- Исатай портретінің шебер жасалуын, теңеу мен бейнелеу құралдарының қызметін аңғарту.
- Өлеңді мәнерлеп оқыту, талдауға үйрету: тақырыбын ашу, көркемдеуіш сөздерді табу.
Дамытушылық
- Оқушылардың тіл байлығын арттыру, ойын еркін жеткізуге дағдыландыру.
- Шығармашылық пен ұжымдық жұмысқа жұмылдыру.
Тәрбиелік
Оқушыларды елін, жерін сүюге, ерлік рухын қадірлеуге тәрбиелеу.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру
Сыныпты 4 топқа бөлу.
II. Үй тапсырмасын сұрау
- «Мен саған, сен маған» әдісі.
- «Мені жалғастыр» әдісі.
III. Жаңа сабаққа кіріспе
Қызығушылықты ояту
Мағынаны тану
Ой толғаныс
Өткенді еске түсіру: Д. Бабатайұлы
Жұмыс түрлері
- «Аягөз, қайда барасың?» өлеңі бойынша сұрақтар қою («Мен саған, сен маған»).
- Өлеңді жатқа оқу: әр топтан 3 оқушы «Мені жалғастыр» тәсілімен айтады.
Талдауға арналған сұрақтар
- Өлеңнің тақырыбы қандай?
- Өлеңге арқау болған қандай жағдай?
- «Аягөз кімнің жері еді?» деген өкінішті қалай түсінесіңдер?
- Өлеңнің түйіні қандай?
Ой қозғау: М. Өтемісұлы туралы бастапқы сұрақтар
Сыныпқа қойылатын сұрақтар
- М. Өтемісұлы кім?
- Ақынның қандай шығармаларын білесіңдер?
- Дауылпаз ақынның 200 жылдығы ЮНЕСКО көлемінде қай жылы аталып өтті?
- «Тарланым» сөзінің мағынасын қалай түсінеміз?
«Білемін – Білгім келеді – Үйрендім» кестесінің мазмұны
Білемін
- Махамбет 1804 жылы Орал өңірі, Нарын құмындағы Бекетай құмында туған.
- Беріш руынан шыққан, арабша және орысша хат таныған.
- Шамамен 70 шақты өлеңі және бірнеше күйлері бар.
- Батырдың сүйегі ұзақ жылдар іздестіріліп, 1983 жылы 15 мамырда Қараойға жерленген; мазар тұрғызылған.
Білгім келеді
- Исатай туралы толық мәлімет алу.
- «Тарланым» сөзінің мағынасын нақтылау.
- Өлеңнің жазылу мақсатын терең түсіну.
Үйрендім
Сабақ соңында «Тарланым» өлеңінің идеясы мен көркемдік ерекшеліктерін, Исатай образын ашудағы ақын шеберлігін түйіндеу.
Тақырыпқа өту
Туып-өскен жерінің әр қарыс топырағы үшін жанын бәйгеге тіккен М. Өтемісұлының өмірі мен шығармашылығына шолу жасай отырып, «Тарланым» өлеңіне кеңінен тоқталамыз. Оқушылар бұрыннан таныс «Соғыс» өлеңін еске түсіреді, сол дәуірдегі қанды шайқас көрінісі мен Исатайдың ерлік тұлғасы ойға оралады.
Поэтикалық әлем: тақырып, дәуір, арнау
Негізгі өзек
Махамбет поэзиясында даналыққа құрылған өрелі ойлар мол. Оның өлеңдерінің өзегі — ерлік, батырлық, азаматтық парыз, ел мен жер тағдыры, рухтың қайсарлығы. Ақын 1836–1839 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілісіне тікелей қатысты. Шығармаларын уақыты мен мазмұнына қарай бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады.
Исатайға арналған өлеңдер
Махамбеттің көптеген туындылары көтеріліс басшысы Исатайға арналды. Солардың қатарында: «Тарланым», «Мінкен ер», «Исатай сөзі», «Ей, Махамбет жолдасым!», «Исатай деген ағам бар», «Есіл ер», «Тайманның ұлы — Исатай!» және басқа өлеңдер бар.
Ақын Исатайды аға тұтып, ерге тірек, халыққа көсем санаған. Қаза тапқаннан кейін аза тұтып, аруағына сыйынып өткен. Исатайдың қазасы Махамбетті ауыр қайғыға түсіріп, жүрегін күңіренткен.
Көрнекі деталь: батыр жарағы
Исатай батырдың киімдері мен қару-жарағы туралы ұғымдар қайталанады: дулыға, сауыт, қалқан, садақ, жебе, адырна. Бұл сөздер батырлық әлемнің бояуын қалыңдатып, образдың айбынын арттырады.
«Тарланым» өлеңін қабылдау және идеялық өзегі
Тыңдау және мәнерлеп оқу
Өлең үнтаспадан тыңдатылады, әсерлері сұралады. Кейін өлең мәнерлеп оқылады. Сөз қолданыстарынан ақынның күйзелісі, қимастығы, өзегін өртеген өкініші айқын сезіледі.
Өлеңнің жанрлық табиғаты
Өлеңнің өн бойында бір өкініш пен қимастық желісі бар. Талдау барысында оның жоқтау сарынында жазылғаны айтылады. Қазақ әдебиеті тарихында жоқтау жырлары ерекше орын алатыны назарға алынады.
Сөздікпен жұмыс
Кермиық, кербез
Паң, сұлу.
Тарлан
1) Биікті мекендейтін еркін құс; 2) тұлпар.
Керіскедей
Дардай, алпамсадай.
Керіске
Ашық жерде тіршілік ететін, жүрісі майпаз, сәнді қозғалатын, денесі аса ірі бауырымен жорғалаушы.
Фәни
Өмір, жалған дүние.
Жебе
Садақ оғы.
Сусар
Аң.
Адырна
Садақ жебесін тіреп ататын тарамысы.
Шандоз
Асыл, ардақты.
Талдау сұрақтары: образ, ерлік, өкініш
Нысаналы сұрақтар
- Исатайдың батырға тән бейнесі мен ақылдылығын қай жолдар танытады? («кермиығым, кербезім, тебіренбес ауыр мінезім»)
- Ерлік ісі қандай жолдарда көрінеді? («садағына сары жебе салдырған…», «көк шыбығын қанды ауыздай жалатқан»)
- Тұлғаның туа біткен дара жаратылысын қай тұстар айғақтайды?
- Сыртқы келбеттің келістілігі мен айбындылығы қалай суреттеледі?
- Исатайдың батырлар жырындағы Қобыланды, Алпамыспен ұқсастықтары бар ма?
- Ақынның арманы мен өкініші қай жолдардан сезіледі? («таудан мұнартып ұшқан тарланым», «саған да менің арманым», «Арыстан еді-ау Исатай!»)
- Өлеңнің батыр қайтыс болғаннан кейін жазылғанын қалай білеміз? (өткен шақ формалары арқылы)
Түйін
Ақын ел үшін майданға тайсалмай түскен қайсар тұлғаны жырлап, халықтан туған ердің өнегесін асқақтатады. «Тарланым» — Исатайдың сом тұлғасын жасаған, аза мен ар-намысқа суарылған көркем жоқтау.
Көркемдік талдау: тапсырмалар
1-топ: өлең құрылысы
Электронды оқулықтан «Тарланым» өлеңін ашып, өлең құрылысына талдау жасау (шумақ, тармақ, буын, ұйқас).
2-топ: көркем тіл
Өлеңнен метафора, эпитет, теңеулерді теріп жазып, олардың бейнелік мәнін түсіндіру.
| Көркем тіл | Мысалдар | Бейнелік мәні |
|---|---|---|
| Метафора | «Таудан мұнартып ұшқан тарланым», «Арыстаным», «Мүйіздім» | Исатайдың еркіндікке ұмтылған, тектілігі мен айбары күшті тұлға екенін астарлап танытады. |
| Эпитет | «Ащы дауыстым», «терең ақылдым», «ауыр мінездім», «сұр жебе» | Кейіпкер мінезін даралап, психологиялық рең береді. |
| Теңеу | «Құландай ащы дауыстым», «Құлжадай айбар мүйіздім», «Қырмызыдай ажарлым», «Теңіздей терең ақылдым», «Хиуадай базарлым» | Салыстыру арқылы образдың айбынын, сұлулығын, ақыл-парасатын нақты әрі әсерлі етеді. |
| Аллитерация | «Құландай…», «Құлжадай…», «Қырмызыдай…» | Дыбыстық өрнек арқылы пафос пен ырғақты күшейтеді, эмоциялық әсерді арттырады. |
3-топ: мінездеме және Венн диаграммасы
Махамбет пен Исатайға мінездеме жазу, ортақ және дара қасиеттерін Венн диаграммасы арқылы көрсету.
Исатай бейнесін сәйкестендіру
- Нұр сипатты, келбетті, көркем сымбатты — «кермиығым, кербезім, қырмызыдай ажарлым»
- Жауының құтын қашыратын қаһарлы — «құландай ащы дауысты»
- Зор тұлғалы, айбарлы — «құлжадай айбар мүйізді»
- Сәнді-думанға лайық сері — «Хиуадай базарлым»
- Сабырлы, ойлы, парасатты — «теңіздей терең ақылдым, тебіренбес ауыр мінездім»
- Ерлік биігі — «Арыстан еді-ау Исатай…»
Махамбет — күйші: көтеріліс үні
Күйлер әлемі
Махамбет — күйші. Бізге жеткен күйлерінің қатарында: «Шілтерлі терезе», «Исатайдың Ақтабаны-ай», «Жайық асу», «Қиыл қырғыны», «Жұмыр қылыш», «Қайран, Нарын!» және «Өкініш» күйлері аталады. Бұл күйлер көтеріліс кезеңінде немесе көтеріліс жеңіліс тауып, Исатай қаза болғаннан кейін ақын қуғын-сүргін көрген шақтарда туғаны айтылады.
Тыңдалым
«Өкініш» күйін таспадан тыңдап, сезімдік әсерін талқылау ұсынылады.
Қорытынды ой: тарих пен рух сабақтастығы
Негізгі түйін
Исатай–Махамбет көтерілісі (1804–1846 жылдар аясындағы тұлғалық дәуірмен сабақтас) тарихтағы айтулы оқиғалардың қатарында. Көтеріліс жеңіліс тапқанымен, халыққа қысым көрсеткен хан-сұлтандар билікте мәңгі қала алмады. Бүгінгі ұрпақ Қазақстанның тәуелсіздігіне куә болып отыр.
Рухтың өлмес сөзі
Жылдар мен ғасырлар ауысқанда талай оқиға көмескі тартуы мүмкін. Ал Махамбеттің ісі мен жырына ондай қауіп төнген емес әрі төнбейді. Оның батырлығы — бір сәттік жекпе-жектің ғана қайраты емес, адам бойындағы қайсарлық пен ерліктің символы. Жыр-толғаулары бір кезеңнің баяны ғана емес, азаттық пен теңдіктің өшпейтін ұраны.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
- «Тарланым» өлеңін жаттау.
- «Туады ерлер ел үшін» тақырыбында ойтолғау жазу.
- Шығармашылық жұмыс: «Махамбетше жырлаймын» (шағын толғау/өлең құрастыру).
Бағалау
Оқушылардың жауаптары, талдау сапасы, топтық жұмысқа қатысуы және шығармашылық тапсырмаларды орындауы бойынша бағаланады.