Бақыржан қажы
Ұлыс ұраны – Бекет Ата
Бұл ашық тәрбие сағаты оқушыларға Пір Бекет Атаның өмір жолын танытып, оның елге сіңірген еңбегін, рухани мұрасын және өнегелі сөздерін тереңірек ұғындыруға бағытталады. Сабақ барысында тарихи дерек, аңыз-әңгіме, әдеби үзінділер мен сахналық көрініс арқылы ой-өріс кеңейтіліп, адамгершілік құндылықтар насихатталады.
Мақсаты
- Танымдық: оқушыларға Пір Бекет Атаның өмірі, қасиеттері, қолданған жәдігерлері және салдырған мешіттері туралы жүйелі түсінік беру.
- Дамытушылық: аңызға айналған қасиеттері мен халыққа жасаған қызметтерін талдай отырып, ой-қиял мен пайымдауды дамыту.
- Тәрбиелік: ел мен жерді сүюге, жақсылыққа жақын болып, жамандықтан жиренуге, әділ әрі шыншыл болуға баулу.
Көрнекіліктер
Жүру барысы
Сахналық көрініс, мұғалімнің кіріспе сөзі, әдеби-танымдық дәйектер, өнегелі нақылдар және қорытынды бөлім.
Көрініс: Бата және аса таяқ
Көріністе Бекет Атаның ұстазы Бақыржан қажыдан бата алуы және аса таяқты іздеу оқиғасы сахналанады. Сахнада алқа-қотан отырған шәкірттерімен бірге ұстаз отырады. Оқу аяқталып, шәкірттер елдеріне қайтпақ болғанда, ұстаз батасын беріп, көк аса таяғын шәкірттерінің біріне аманаттауды көздейді.
Ұстаз шарт қояды: мешіттен асыра лақтырылған асаны кім тауып әкелсе, сол шәкіртке енші етіп береді. Бұл — шәкірттің ниеті, табандылығы мен жауапкершілігін сынайтын тәрбиелік мәні терең белгі.
Рөлдер
- Бақыржан қажы
- Жеткербаев Бақтығали
- Шәкірт Бекет
- Жұмашов Қалымжан
Мұғалім сөзі: өмірі мен тарихи тұлғасы
Бекет Мырзағұлұлы (шамамен 1750–1813) — данагөй, халық батыры, абыз, ағартушы және сәулетші. Ол 1750 жылы Ақкиізтоғай ауылында дүниеге келіп, 1813 жылы Маңғыстау облысы Оғыландыда дүниеден өткен. Маңғыстау, Үстірт, Атырау өңірін мекендеген Адай елінің Қосқұлақ руынан шыққан.
Поэзиялық дәйек
Маңғыстау – ер Бекеттің туған жері,
Кетіріп, кіндік қанын жуған жері.
Кіндігін қожа-молда қолмен кесіп,
Тамырын тарамыспен буған жері.
Есет батырдың батасы (13 жасар Бекетке)
Үстіңнен дүбір кетпесін,
Құлағыңнан сыбыр кетпесін.
Ақ-қараны айыратын боларсың,
Атыңның өзі айтып тұр — дүр боларсың.
Еліне шуақ шашар нұр боларсың.
Үш жүзге атың шығар пір боларсың.
Дін жолына бет бұру және ұстаз тәрбиесі
Ел ішінде бейбіт өмір орнап, көрші жұртпен татулық қалыптасуын армандаған Бекет Ата жаугершілік дәуірдің дулығасын сәлдеге, көк найзасын асаға айырбастап, дін жолына бет бұрады (Әбіш Кекілбаев). Ол Хиуаға барып, медреседе білім алады және Бақыржан хазіреттен дәріс тыңдайды.
Бекет Атаның оқу жолы өзгеше еді: ол медресені аяқтаған соң бірден кетпей, пірінің қасында болып, рухани тәрбиесін кемелдендіре түсті. Пірлік дәстүрі бойынша ұстаз көзі тірісінде өзіне лайық шәкіртін танып, жолын жалғар тұлғаға «пір» атағын табыстаған. Бекет баба шамамен қырық жас шамасында Бақыржан бабасының шынайы ықыласымен осы мәртебеге ие болғаны айтылады.
«Пірдің соңы – Бекет, ердің соңы – Есет» деген сөз оның сопылық бағыттағы рухани беделін айқындай түседі.
Мешіттер, ағартушылық және сәулет
Еліне оралған соң Бекет Ата ұстазының ісін жалғастырып, елді дінге, білімге үндеді. Мәдениеттің өркендеуіне, болашаққа жол ашуға өлшеусіз еңбек сіңірді. Ол салдырған мешіттердің бізге белгілісі — алтау, әрі олардың жобасын жасағаны да айтылады.
Ақмешіт
Қазіргі Құлсарыға жақын өңір.
Оғыланды
Үстірттің батысындағы Оғыланды тауында.
Ескі Бейнеу
Ел жадымен жеткен киелі орындардың бірі.
Тобықты
Бозащыдағы Мәстек құдығына таяу.
Баялы
Үстірттің шығысында, Арал теңізінің батыс жағында.
Тағы бір нысан
Деректерде алты мешіт аталады; кей өңірлерде атауы әрқалай беріледі.
«Ата көзі тірісінде талай жерге құдық қаздырып, мешіттер, сағаналар салдырғаны анық. Сол ескерткіштердің ең үлкенін қайда салдырды? Меніңше, Ата ең үлкен ескерткішін ұрпақтардың жүрегіне орнатты: Атаны іздесек — жүректерден іздейік!»
Көк аса және төрт қасиет
Ұстазы Бақыржан мұра еткен көк түсті асаның айрықша төрт қасиеті бар деп айтылады. Бұл сипаттар халық жадында аманаттың қадірін танытатын нышан ретінде сақталған.
-
Шаршағанда — көлік
Жолға күш, көңілге медет болар деп бейнеленеді.
-
Шөлдегенде — сусын
Тар сәтте демеу болар рухани ишара.
-
Қорыққанда — қару
Жүрекке қайрат, бойға айбар дарытар деген ұғым.
-
Тоңғанда — пана
Жаратқаннан тілеген қорған, сая ретінде суреттеледі.
Асаға қылау түсіру күнә деп ұғынылған. Бекет және оның ұрпақтары бұл аманатты уақыт салмағы түскен кезеңдерде аракідік үзілістер болғанымен, қастерлеп сақтап келгені айтылады.
Өнер мен әдебиеттегі Бекет Ата бейнесі
Әулиені әз тұтқан халық жадында Пірімізге арналған жыр да, күй де мол. Композиторлар күй төгіп, ақындар өлең арнаған. Мәселен, Шәміл Әбілтайтегінің «Бекет Ата» күйі Маңғыстау өңірінің әуендік желісіне құрылған. Шығармада тарихи тұлғаның болмысы мен дәуір тынысын саз тілімен бейнелеу мақсаты айқын сезіледі.
Әдеби туындылардан мысал
- Ғафу Қайырбековтің Бекет Ата туралы жазбалары
- Фариза Оңғарсынованың «Оғыланды» туындысы
- Рахмет Аяпбергенұлының «Бекет Ата» поэмасы
Бекет Атадан қалған өнегелі сөздер
Біреуге қиянат не озбырлық жасап тұрып, менің атымды атамаңдар!
Қарқараға жандарың келгенше менің атымды ауызға алмаңдар, тек өте қиын жағдайда ғана жәрдем сұраңдар!
Тек жүрсең — тоқ жүресің.
Бейнетіңе сабыр қыл, рахатыңа шүкір қыл.
Ниетің жолдасың болсын!
Жақсыны — өзің үшін, жаманды — елің үшін сыйла.
Қорытынды: Бекет Батыр Мырзағұлұлы
Бекет Ата Мырзағұлұлы (шамамен 1750–1813) — қазақтың батыры, қолбасшысы, ағартушысы, ойшылы және сәулетшісі. Жастайынан оқу-білімге құмар, ерекше дарынды, парасатты болған. Хорезмде Бақыржан қажыдан тағылым алған.
Төрт қыры
- 1 Батыр: халықтың тәуелсіздігі жолында жауға қарсы күреске белсене араласқан.
- 2 Ағартушы: ғылым жолының қиындығын еңсеріп, жас ұрпақты білім нәрімен сусындатқан.
- 3 Сәулетші: көптеген елді мекенде мешіт-медресе ғимараттарын салдырған.
- 4 Қайырымды тұлға әрі сәуегей: мұқтажға қол ұшын беріп, маңызды оқиғаларды болжай білгені жайлы деректер айтылады.
Бекет Атаның есімі ел арасында аңызға айналып, «Мединеде — Мұхаммед, Түркістанда — Қожа Ахмет, Маңғыстауда — Пір Бекет» деген сөз кең тараған. Халық оның мәртебесін биік ұстап, рухани тұлға ретінде құрметтеген.
Әлсізге — медет, күштіге — айбар, зарыққанға — жебеу, тарыққанға — демеу, сасқанға — сая, ұрпаққа — ұстаз, ұлысқа — ұран, ел иесі, жер киесі.
Бекет Атаның ғұмыры дін-шариғат жолына адал қызмет етуге, туған халқының берекесі мен бірлігіне арналды. Оның рухани мұрасы — бүгінгі ұрпаққа әділдік, сабыр, шүкір, ниет тазалығы сияқты құндылықтарды ұсынатын өнеге.
Бата-тілек
Мединеде — Мұхаммед, Түркістанда — Қожа Ахмет, Маңғыстауда — Пір Бекет аруағы жар болғай!