Сүйектің байланысуы
Сүйек типтері және олардың байланысуы
Бұл сабақта адам қаңқасының сүйек типтері, олардың құрылысы, химиялық құрамы, өсу ерекшелігі және сүйектердің өзара байланысу жолдары қарастырылады. Материал оқушының дұрыс дене қалпын сақтауы мен сымбатты жүру дағдыларын қалыптастыруға бағытталған.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: қаңқада әр сүйектің орны мен маңызын түсіндіру, сүйектердің бір-бірімен ерекше байланысуын негіздеу.
- Дамытушылық: сүйектің құрылысы, химиялық құрамы және өсуі туралы білімді тереңдету.
- Тәрбиелік: тік, дұрыс және сымбатты жүру мәдениетін қалыптастыру.
Ұйымдастыру деректері
- Сабақтың типі
- Аралас
- Сабақтың түрі
- Дәстүрлі емес
- Әдістер
- Сөздік, көрнекілік, сұрақ-жауап
- Пәнаралық байланыс
- Анатомия, медицина, химия
Көрнекіліктер мен ресурстар
Көрнекілік
- Адам қаңқасының үлгісі
- «Сүйек типтері» кестесі
- Адам силуэті плакаты
- Сүйек қиықтары
Қолданылған әдебиеттер
- Е. Очкур — 8-сынып оқулығы
- З. Ж. Асқарова — «Биология»
- «Биология және салауаттылық негізі» журналы, №3 (2010)
- «Биология анықтамалығы» журналы, №1 (2010)
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу
- Оқушыларды түгендеу
2) Үй тапсырмасын тексеру
2.1) Кесте толтыру
| № | Қаңқа бөлімдері | Оны құрайтын сүйектер |
|---|---|---|
| 1 | Бас сүйек | Толтырылады |
| 2 | Омыртқа жотасы | Толтырылады |
| 3 | Кеуде қуысы | Толтырылады |
| 4 | Иық белдеуі | Толтырылады |
| 5 | Қол сүйектері | Толтырылады |
| 6 | Жамбас белдеуі | Толтырылады |
| 7 | Аяқ сүйектері | Толтырылады |
2.2) «Сандық лабиринт» сұрақтары
- Адамда қанша сүйек болады?
- Омыртқаның жалпы саны қанша?
- Адам қаңқасы қанша топқа бөлінеді?
- Бел омыртқасының саны қанша?
- Арқа (кеуде) омыртқасының саны қанша?
- Мойын омыртқасының саны қанша?
- Қабырға саны нешеу?
- Құйымшақ неше омыртқадан тұрады?
- Сегізкөз қанша омыртқаның бірігуінен құралған?
- Аяқ табаны қанша майда сүйектен құралған?
3) Жаңа сабақ
Сүйек типтері
Адам қаңқасының сүйектері қысқа, жалпақ және ұзын болып бөлінеді.
- Қысқа сүйектер: омыртқалар, білезік сүйектері, алақан сүйектері.
- Жалпақ сүйектер: жауырын, бас сүйектің ми және бет сүйектері, қабырғалар.
- Ұзын (түтік тәрізді) сүйектер: жіліктер. Олардың іші көбіне сары сүйек кемігімен толады.
Ұзын сүйектің құрылысы
Жіліктің басы сүйекті нығайтатын кемік заттан және қан түзуге қатысатын қызыл сүйек кемігінен тұрады.
Сүйектердің байланысуы
Сүйектер бір-бірімен қозғалмайтын, жартылай қозғалатын және қозғалатын түрде байланысады.
Қозғалмайтын байланыс
Сүйектердің тұтасып бітуі арқылы түзіледі. Мысалы, құйымшақ пен сегізкөздің байланысуы.
Жік арқылы қозғалмайтын байланысу бас сүйектеріне тән.
Жартылай қозғалатын байланыс
Көптеген сүйектер шеміршекті астар мен омыртқааралық дискі арқылы байланысады. Бұл омыртқа жотасының иілгіштігін қамтамасыз етеді.
Қозғалатын байланыс (буын)
Буында бір сүйекте екінші сүйектің буын басы кіретін буын ойысы болады. Буын қозғалысқа мүмкіндік береді.
Дене қалпы және аяқ саулығы
Дұрыс отырмау омыртқа жотасының қисаюына, иықтың бүкіреюіне әкелуі мүмкін.
Ұзақ уақыт аяққа шамадан тыс күш түсуі, сондай-ақ тар және өкшесі биік аяқ киім кию жалпақтабандылыққа себеп болуы ықтимал.
Қаңқаның сүйектену процесі адамның дене өсуі тоқтағаннан кейін, шамамен 22–25 жас аралығында аяқталады.
4) Сабақты бекіту
4.1) Тест сұрақтары — І нұсқа
-
Адам қаңқасы неше сүйек типіне жіктеледі?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
-
Омыртқа, білезік және алақан сүйектері қандай сүйектерге жатады?
A) Жалпақ B) Ұзын C) Қысқа D) Жуан
-
Жік арқылы байланысу қай сүйекке тән?
A) Жілік B) Кеуде қуысы C) Омыртқа жотасы D) Бас сүйек
-
Қабырғалар қандай сүйектерге жатады?
A) Жалпақ B) Ұзын C) Қысқа D) Жуан
-
Байланысқан сүйекті не жабады?
A) Буын қабы B) Сіңір C) Сүйек D) Кемік
4.1) Тест сұрақтары — ІІ нұсқа
-
Сүйектер неше жолмен байланысады?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
-
Ұзын, түтік тәрізді сүйектерге қандай сүйектер жатады?
A) Ортан жілік B) Асық жілік C) Кәрі жілік D) Барлығы
-
Жалпақ сүйектерге қандай сүйектер жатады?
A) Жауырын, жамбас B) Ортан жілік, омыртқа C) Алақан сүйектері D) Бет сүйектері
-
Сүйектену процесі қашан аяқталады?
A) 20–22 B) 22–25 C) 25–27 D) 27–30
-
Омыртқа жотасының иілгіштігін не қамтамасыз етеді?
A) Жұлын B) Омыртқа дискісі C) Сіңір D) Буын
Дұрыс жауаптар кілті
| № | І нұсқа | ІІ нұсқа |
|---|---|---|
| 1 | C | C |
| 2 | C | D |
| 3 | D | A |
| 4 | A | B |
| 5 | A | B |
4.2) «Адам қаңқасын құрастыру» ойыны
Тақтаға адам силуэті ілінеді. Оқушылар сол бейнеге қаңқаны дұрыс орналастырып құрастырады. Әр сүйектің астында жасырылған сұрақ болады: сұраққа жауап бергеннен кейін сүйек магнитпен бекітіледі.
4.3) «Бағдаршам» ойыны
Оқушыларға үш түсті қағаз қиындысы таратылады: сары, қызыл, көк. Тапсырма — сүйектерді түріне қарай тауып, сәйкес түспен белгілеу:
- Сары: қысқа сүйек
- Қызыл: ұзын сүйек
- Көк: жалпақ сүйек
5) Қорытындылау
Сабақ қорытындысында сүйек типтері мен олардың байланысу жолдары қайталанып, дұрыс дене қалпы мен аяқ саулығын сақтаудың маңызы бекітіледі.
6) Бағалау
Оқушылардың жауаптары, кесте толтыруы, тест нәтижесі және ойын тапсырмаларындағы белсенділігі бойынша бағаланады.
7) Үй тапсырмасы
- §25 тақырыбын түсініп айту
- 59-суретті салу
- №1 кестені толтыру