Тобықты неге келді мұнда көшіп, Мұғаджардан Шыңғысты көзі тесіп
Әңгіме туралы қысқаша түсінік
Бұл әңгіме шамамен 1780 жылдары Шыңғыс тауы өңірінде Матай мен Тобықты арасында болған оқиғаға қатысты. Шариғатта әкенің атастырғаны жас қызға неке болып саналса да, түпкі мақсат дүние пайдасы емес, жалғыз қыздың қамын ойлау болуы тиіс. Баланы сатып, пайда көріп, кем-кетікке беруді ақтау жоқ. Осыны ескергенде, Еңлік пен Кебекті аса ауыр жазалы деп біржақты қаралау да әділет бола бермейді.
Өмірден алынар ғибрат
Өткен адам көзден таса болады, бірақ белгісі жоғалмайды: ұмытпай, керектісін ескерген жан ғана өткеннен өнеге алады.
Ақыл — денеге егілген дән. Ол көрген-білгеннен ғибрат алып, естігенін ойға салып, өткен істен үлгі шығарғанда өсіп-өнеді.
Ақылдың кей ісі — дос, кей ісі — жау. Нәпсі көзді байлап, досыңды жау, дұшпаныңды дос етіп көрсететін кездер болады. Сол себепті адамға сақтық пен ой таразысы қажет.
Тарихи жағдай және көштің ізі
Ел жадында қалған үлкен нәубет — 1723 жылғы “Ақтабан шұбырынды”. Қалмақ қуғынынан түн қатып, күн қатып шұбырып, жұрт Шу бойына, Саумал көл маңына жетіп, титықтап тоқтаған. Сол уақытта халық басына түскен күнді ұмытпау, қайта ес жиған соң кек қайтару туралы сөз байласқан.
Бұдан кейін Арғын рулары Есіл, Нұра, Сарысу, Қарқаралы, Шалқар көл, Ұлытау өңіріне орнығады. Жеті момын бір бөлігі Ор, Елек, Ойыл, Қиылға қыстап, жазда Мұғаджарды жайлаған.
1731 жылдар шамасында Кіші жүздің Ресеймен уағдаласуы жайы тарағанда, Жеті момын қауіптеніп, Мұғаджардың күншығыс жағына өтіп, Ырғыз бен Торғай өңірін паналаған. Кейін үш жүзден қол жиналып, соғыста қазақ үстем түсіп, қалмақты шығысқа қарай ығыстырған.
Қалмақ босатқан ата қонысқа қазақ қайта келіп қоныс тебеді. Осы тұста Мамай батыр “Шыңғыс босады” деген хабарды жеткізеді. Біраз ру көшеміз десе, біразы бұрынғы орнында қала береді. Шыңғыс маңына бірте-бірте Матай, кейін Тобықты мен Қанжығалы да ойысады. Тобықтының осы өңірге келуі 1780 жылдарға таяу.
Еңлік пен Кебек оқиғасына кіріспе
Бұрын “Қалқаман мен Мамыр” айтылған. Енді осы жолы Еңлік пен Кебек туралы сөз басталады: тағдыр мен таңдау, ел намысы мен жеке бақыт, салт пен сүйіспеншілік тартысқа түскен ауыр хикая.
Кебектің болмысы
Тобықтының ту ұстаған қос басшысының бірі — Жуантаяқ Тоқтамыс. Сол кісінің жақын ағайыны ішінде Кебек атты інісі бар еді.
Кебек жасынан мықты, отты мінезді болған. Он бес жасында-ақ аты шығып, аттылы-жаяулының бәріне бірдей берік екені танылған: көзі өткір, қараторы, орта бойлы, кең иықты жігіт. Жауға батыл, ағайынға әдепті; кішіні іні, үлкенді ағатайлап сыйлаған.
Нысан абыздың ескертпесі
Ол кезде балгерлігімен аты шыққан Нысан абыз бар. Айтқаны келеді деген әңгіме ел ішінде аңыздай тараған.
Кебек өз бақ-жолын сынамақ болып, әдейі абызға келеді де, жасырмай айтуды өтінеді. Абыз қобызын сарнатып, ұзақ толғанып отырып: “Ажалың биік қабақ, сұрлау қыздан” деп, сондай жаннан сақтануға кеңес береді. “Қара жартас түбінде кезігесің” дегені де көңілге шоқ тастайды.
Кебек абыз сөзін ауыр қабылдаса да, ақыры “жынның сөзіне ерермін бе” деп, күнделікті тірлігіне қайта кетеді.
Борандағы жол және Қара жартас
Қарашаның алғашқы қары түсіп, салқын күшейген шақта Кебек аңға шығады. Боран қоюланып, түн ішінде адасып кетеді. Сөйтіп Хақан өзенінің аяғындағы бір Матай үйіне тап болады. Бұл — бүгінгі Боқтыбай қыстайтын Қара жартас маңы.
Үйде шал мен кемпір, бір қойшы бала және бойжеткен қыз ғана бар. Қонақасы қарапайым: шай жоқ, сусын — құрт. Жөн сұрасып, тыныққан соң, үй иесі төсек салып, қондыруға кіріседі.
Еңлікпен алғашқы тілдесу
Кебек “аты-жөнім Кебек” дегенде, үйдегі бойжеткеннің өңі өзгеріп, жалт қарайды. Түн ауа бәрі тынышталған кезде қыз Кебекті оятып, өзінің жайын ашып айтады.
Еңліктің мұңы
Қыздың аты — Еңлік. Әкесі малы бар адам болғанымен, еркек кіндікті мұрагері жоқ. Еңліктің айтуынша, оны теңі емес, жасы үлкен әрі мүгедектігі бар адамға атастырған. Ұрын келсе де жақындамағанын, “өмірлік жолдас” деп сүйген теңін аңсайтынын жасырмайды.
Ол Кебекті сырттан естіп, “батыр, сері” деп танып жүргенін, бұл түнгі сөз — аз күндік ермек емес екенін айтады: уәде керек, тағдырға қарсы тұрар тәуекел керек.
Кебек алғашында сақтанып, асығыстықтан тежеледі. Ел ішінің салты, жесір дауы, Матай мен Тобықтының қырғи қабақтығы — бәрі бір қадамның салмағын ауырлатады.
Екеуін тоқайластырған шешім
Еңлік “шын сүймесең, сүйдім деме” деп, екіұдай сөзден бас тартқызады. Ақыры Кебек те берік тоқтамға келіп, екеуі қол алысып серттеседі.
Уағда және “табыспақ” орын
Таң атқанда Кебек аттанып бара жатып, Еңлік “егер екі ел бітімге келсе, сол кезде алып қаш” деп шарт айтады. Екеуінің табысар жері — осы Қара жартас. “Үш күнде бір келіп тұр, ең болмаса жұманы құр өткізбе” деген өтініш — жүрекке байланған белгі.
Кебек аттанарда қыздың артында қалып, көзін ұзақ қадауы — сол серттің салмағын аңғартады. Осы сәтте Кебектің есіне Нысан абыздың “қара жартас түбінде” дегені қайта оралады.
Қашу, қуғын, дау
Кебек Еңлікке жиі келіп жүреді. Қыс бойы жолығып, кейде қонып, сөздері бекіген сайын тәуекел де жуандайды. Жазға салым екі елдің арасы уақытша бітімге келген тұста, Еңлік: “уағдаң қайда, енді кетелік” дейді. Еңлік жүкті екенін де айтады.
Ақыры екеуі түнделетіп қашып, Орда жаққа жетіп, бір дарада тасаланып жатады. Артынша Еңлік жоғалғаны білініп, Матай жиылып, кім алып кеткенін анықтауға кіріседі. Шал берген түлкі, қойшының сөзі, “қонақтың аты Кебек еді” деген дерек — ақырында істің ұшын шығарады.
Матай “қызды қайтар” деп кісі салады, ал Тобықты басында елемеген болады. Дау ушығып, барымтаға ұласады: бір жақ қос жылқы айдап кетсе, екінші жақ та қарымта шабады. Іс жеке адамның хикаясынан асып, ру намысы мен ел дауына айналады.
Билік сөзі және жұмбақтың жүгі
Тобықты ішіндегі Көбей Қабекеңе келіп, ақыл сұрайды. Би ашық айтпай, жұмбақтап сөйлейді: “сұңқар” мен “тауық” деп астарлайды. Жұрт оның мағынасын шешіп, Кебек пен Еңлік екенін ұғады.
Найман қалың жиналып, “тентегінің жазасын мойынға алсын, әйтпесе қырылыспай тынбаймыз” деп қатал талап қояды. Тобықты аз, Арғын алыс; жағдай қысқан соң тағы да бидің сөзіне жүгінеді. Би бұл жолы да “көрсетпеуге шама жоқ” деген мағынаға келетін, ауыр астары бар сөз айтады.
Соңында Тобықты Найманды ертіп, Кебек жатқан жерді көрсетеді. Оқиға күрмеуі шешілер тұсқа таяйды.
Дарадағы тыныштықтың үзілуі
Кебек ұзақ уақыт сақтанып ұйықтамай жүреді. Үш айдай тасада жатқанда Еңлік босанып, бір ұл табады. Екеуінің бар жұбанышы — сол сәби.
Бір түнде Еңлік ояу, Кебек ұйқыда жатқанда, қозыкүрең ат кісінеп, әлденені сездіргендей болады. Еңлік Кебекті түртіп оятады. Кебек атқа қарғып мінгенше, жау да жетеді…
Осы жерде мәтін үзіледі
Берілген үзінді оқиғаның ең ширыққан тұсында аяқталады: жеке махаббат пен ел дауы бетпе-бет келген сәт.