Әлия, Мәншүк, Хиуаз
Хиуаз Доспанова — Ұлы Даладан шыққан дарабоз тұлғалардың бірі. Ол ұшқыштық жолын Оралдың аэроклубында бастап, кейін атақты ұшқыш Марина Раскова басқарған 46-гвардиялық түнгі бомбалаушы полк құрамында 300-ден астам әуе операциясына қатысқан. Сол кезеңнің өзінде-ақ теңдессіз ерлігі үшін ол «қанатты қыз» атанған еді.
Әлия, Мәншүк, Хиуаз… Сұрапыл соғыс жылдары етік киген ер азаматтардан кем түспеген қаракөз қазақ қыздарының батылдығын асыра мадақтаудың өзі артық сияқты. Олардың есімдерін Қазақстан ғана емес, сол кездегі КСРО халықтары да жақсы білді.
Өмір бастауы және мінездің өзегі
Хиуаз Доспанова Астрахань өңірінде балық кәсіпшілігімен айналысқан жұмысшы отбасынан шыққан. Оның Мәншүк Мәметовамен бір көшеде тұрып, көрші болғаны да — өміріндегі ұмытылмас сәттердің бірі. Екі батыр қыздың тағдырындағы бұл тоғыс олардың болмысынан ұқсастық іздетеді: алғырлық, қайсарлық, адалдық — екеуіне ортақ қасиет.
Мектепті үздік бітірген нәзік жан ұшқыш болуды армандайды. Мақсатынан қайтпайтын Хиуаз соғыс басталған жылдары Мәскеудегі Жуковский атындағы әскери-әуе академиясына қабылданбай қалса да, медицина институтында алған білімімен тылда еңбек етіп, кейін ұшқыштар даярлайтын училищеге түседі.
Үміт артқан тұлға
Өрімдей жастың табандылығына тәнті болған Марина Раскова сол кездің өзінде-ақ Хиуазға зор үміт артқан. Гризодубова, Осипенко, Раскова сынды аты аңызға айналған ұшқыш әйелдерге еліктеген Хиуаз Доспанова сол сенімді ақтай білді.
Алғашқы операция: түнгі аспандағы сынақ
Арада ширек ғасырдан астам уақыт өтсе де, Хиуаз апай алғашқы әскери операциясы көз алдында кеше ғана өткендей екенін айтқан. Даланы түн қараңғылығы жайлаған сәтте алдымен жарық бергіш бомба тасталады: мақсат — жау әскері мен техникасының орналасуын анықтау.
Төңірек жап-жарық болғанда звено командирі Е. Пескова мен Х. Доспанова бұйрық түісімен жаудың атыс ұясын бомбалай бастайды. Әдетте сақ жүретін жау әскері естерін жиып үлгермей қалады. Қайта-қайта соққы беріп, даланы астаң-кестең еткен сәтте ұшқыш қыздар аққан жұлдыздай көзден ғайып болады.
Жеңістің алғашқы дәмі
Алғашқы тапсырма сәтті орындалған соң, олар майдандастарының қошеметінен бұрын өздерінің осындай маңызды іске дайын екендерін сезініп, ерекше қуанады.
Майдан шындығы: жарақат, құлау, қайта оралу
Хиуаз апай соғыс жылдары тірі қалғанына кейде өзі де таңданғандай болады — оған негіз де бар. Аспандағы шайқасқа 300 рет қатысқан ол 14 рет ұшақпен құлаған. Төрт мәрте ауыр жарақат алып, есін жиған бетте қайтадан ұрыс даласына оралып отырған.
Айта берсе, майдандағы ерлігі бір мақаланың аясына сыймайды. Бірақ бір нәрсе анық: ол жаумен шайқаста асқан ерлік танытты.
Марапаттар мен мойындалу
Ұлы Отан соғысы жылдары Хиуаз Доспанова Марина Раскова басқарған 46-гвардиялық түнгі бомбалаушы ұшқыштар полкінде штурман қызметін атқарды.
- Қызыл Жұлдыз ордені
- ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені
- Көптеген медальдар
- Соғыстан кейінгі еңбегі үшін Еңбек Қызыл Ту ордені
Соғыстан кейін лауазымды қызметтер атқарған Х. Доспановаға Елбасының Жарлығымен «Халық қаһарманы» атағы берілді.
Бейбіт өмірдегі еңбегі
Хиуаз Доспанованың елге сіңірген еңбегі майданмен шектелмейді. Ол Абай операсы мен Шоқан Уәлиханов драмасын сахналауға, Медеу спорт кешенін салуға және тарихи маңызы бар көптеген еңселі ғимараттардың құрылысына ер азаматтармен иық тірестіре араласып, игі істердің ортасынан табылды. Бұл — оның өз сөзімен айтқанда, әрекетсіз отыра алмайтын мінезінің айғағы.
Соңы және мәңгілік бейне
Хиуаз апай соғысты Берлин түбінде аяқтады. Жеңіс күнін Мәскеудің Қызыл алаңында атап өтуді армандаған, және сол арманы орындалған. Бала сүйіп, сүйікті әже атанған ол 2008 жылғы 21 мамырда Алматы қаласында 86 жасында дүниеден озды.
Тарих алдындағы жауап
Белгілісі бар, белгісізі бар — Ұлы Отан соғысының әрбір қаһарманының ерлігі мен бейнесі тарих беттерінде мәңгі сақталып, ұрпақ алдында әрдайым биік тұра береді.