Сұлтанмахмұт Торайғыров өмірі, шығармалары туралы түсінік беру
Сабақтың мақсаты мен өзектілігі
Бұл сабақтың негізгі мақсаты — Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы туралы жүйелі түсінік қалыптастыру, сондай-ақ «Бір адамға» өлеңінің реалистік сипатын, сюжеттік құрылымын және әлеуметтік өткірлігін таныту.
Нақты мақсаттар
- Өлеңдегі дүниеқоңыздық, шенқұмарлық, озбырлық сияқты құбылыстардың сын нысанасына айналуын ашу.
- Өлең арқылы оқушыларды ізгілікке, мейірімділікке тәрбиелеу.
- Оқушының шығармашылығын, ізденімпаздығын дамыту.
Сабақтың форматы
Сабақ түрі
Жаңа тақырыпты меңгерту.
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ–жауап
- Шығармашылық жұмыс
- Ой қозғау, топтастыру стратегиясы
Көрнекіліктер
- «Қазақ әдебиеті» 9–11 сыныптар (жалпы курс) электрондық оқулығы
- С. Торайғыров. «Шығармалар», 2 томдық, 1-том. Алматы: «Жазушы», 1967
Пәнаралық байланыс
Тарих, география.
Жаңа тақырып: Сұлтанмахмұт Торайғыров және «Бір адамға»
Ой қозғау
«Сұлтанмахмұт Торайғыров кім? Төменгі сыныптарда оның қандай өлеңдерін оқыдық?» деген сұрақтар арқылы алдыңғы білім еске түсіріледі.
Ақын мұрасы: тірек-сызба мазмұны
Романдары
- «Қамар сұлу»
- «Кім жазықты?» (өлеңмен жазылған)
Өлеңдері
- «Оқып жүрген жастарға»
- «Оқуда мақсат не?»
- «Шәкірт ойы»
- «Туған еліме»
- «Бір адамға»
- Тағы басқа: «Мен қазақ», «Ендігі бет алыс», «Анау-мынау» және т.б.
Поэмалары
- «Кедей»
- «Адасқан өмір»
- «Айтыс» (аяқталмаған)
- «Қайғы»
Әңгіме және мақалалар
- Әңгіме: «Ауырмай есімнен жаңылғаным»
- «Өлең және айтушылары»
- «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан»
- «Әлиханның Семейге келуі»
Өлеңмен жұмыс: оқу, талдау, сұрақтар
Оқу кезеңі
- Мұғалім өлеңді мәнерлеп оқиды (мәтін интерактивті тақтада беріледі).
- 3–4 оқушы кезекпен мәнерлеп оқиды.
Талдауға бағыттайтын сұрақтар
Өлең кімге арналған? Ақын неліктен дәл осы типтегі адамды нысанаға алған?
Мәтіндегі мысқыл мен кекесінді жолдар қандай белгілер арқылы байқалады?
«Қай момынның малы бар бұл аяқта?» деген сұрақтың астарында қандай әлеуметтік ой жатыр?
«Ішінде нақақ көзден жас бар ма?» тіркесінің мағынасы арқылы ақын нені әшкерелейді?
Өлең құрылысы
Шумақ саны: 6
Тармақ: 4
Өлшемі: 11 буын
Бунақ: 3
Ұйқас түрі: қара өлең ұйқасы
Тақта арқылы мысал жолдары талданады: «Бір үйде жиюлы екен қазына мал…» және одан кейінгі тармақтардан ырғақ, ұйқас, ойдың өрбуі қарастырылады.
Тарихи-әлеуметтік контекст: өлеңнің шығу себебі
Ақынның күнделігінен: ішкі күйзеліс және ұстаным
1914 жылы ақын Павлодар маңындағы Шорман ауылына жолдастарымен барып, ел ішіндегі әлеуметтік ахуалды өз көзімен көріп, «қазақшылық айнасына» үңіледі. Кездесу барысындағы жасандылық, сыртқы құрметке құрылған мінез ақынды қанағаттандырмайды. Сол әсерден кейін ол өзіне қатаң серт береді: малға бас имеу, рия тонын кимеу, құрмет қуып кетпеу, кісі сөзіне ермеу, намысты қолдан бермеу.
Бұл үзінді ақынның әлеуметтік ортаға сыни көзқарасын ғана емес, адамдық принципке адалдық пен рухани тәуелсіздікті айқын көрсетеді.
Қосымша дерек: қоғамдық бастама және үміттің үзілуі
Ақын жастарды оқуға, мәдениетке бастайтын мәдени-ағарту ұйымын құруға ниеттеніп, аталас туысы — Шорман баласы Садуақастан көмек сұрайды. Алайда қолдау болмаған соң, ел ішіндегі «мықтылардан» қайыр болмайтынын түсінеді. Осы көңіл күй мен қоғамдық қайшылық «Бір адамға» өлеңінің тууына түрткі болады.
Тарихи дерекке сүйену
Тарихи еңбектерде Баянауыл мен Павлодар уездері шаруаларының ірі байлар мен феодалдарға қарсы күресі, жерді тартып алған топтарға наразылық күшейгені айтылады. Шормановтар тәрізді ірі феодалдардың жерін конфискелеуді талап еткен толқуларды басу үшін 1906–1907 жылдары патша үкіметі жазалаушы отрядтар жіберіп отырғаны көрсетіледі.
Бұл деректер өлеңдегі әлеуметтік сынның кездейсоқ емес, заман шындығымен біте қайнасқан екенін дәлелдей түседі.
Көркемдік өзек: ирония және сатира
Ирония
Өлеңдегі кейбір жолдар сырттай қарағанда мақтау сияқты көрінеді. Бірақ олардың астарында зілді кекесін жатыр. Ақын байдың «асыл дүниесін» сипаттай отырып, шын мәнінде сол байлықтың халықтың көз жасымен жиналғанын меңзейді.
Ирония — сөзді қарама-қарсы мағынада қолданып, келемеж бен кекесін арқылы ойды өткір жеткізу тәсілі.
Сатира
«Бір адамға» өлеңінде ақын байлыққа масайраған, елге қиянат жасаған адамның озбырлығын батыл әшкерелейді. Өлең ащы мысқыл мен өткір кекесін арқылы берілген.
Сатира — өмірдің жағымсыз құбылыстарын күлкі ете отырып әшкерелеу, қоғамдық мінді көркем түрде айыптау.
Негізгі ойды ашатын талдау бағыты
- Байдың өзін таныстыруы: мақтан, паңдық, өзгеден үстемдігін көрсету.
- Заттың «қымбаттығы» арқылы адамның «қадірін» өлшеу — қоғам дерті ретінде көрінеді.
- «Кесе» және «көз жасы» бейнесі: байлықтың артындағы зұлымдық пен әділетсіздікті тұспалдау.
Салыстыру және жинақтау
Әдеби үндестік
Сабақта Ахмет Байтұрсынұлының «Ақын ініме» өлеңі және Абай Құнанбаевтың «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай» өлеңі еске түсіріліп, тақырып, сарын, әлеуметтік ой тұрғысынан салыстырылады.
«Кеше, бүгін, ертең…» пікір алмасу
Оқушылар өлең көтерген мәселелердің бүгінгі қоғаммен байланысы туралы пікір білдіреді: билік пен байлықтың жауапкершілігі, әділет пен адамдық өлшем, халық еңбегінің құны.
Қорытынды және үй тапсырмасы
Қорытынды
«Бір адамға» — Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармашылығындағы негізгі туындылардың бірі. Ақын бір дәуірдің шындығын қарапайым тілмен, нақты өмірлік фактілерге сүйене отырып, реалистік сипатта бейнелейді. Өлеңнің әлеуметтік өткірлігі — қоғамдағы әділетсіздік пен үстемдікті бетке айтатын батылдығында.
Үй тапсырмасы
С. Торайғыровтың «Бір адамға» өлеңі бойынша мәтінге сүйеніп инсценировка құрастырып келу.