Қазақша рефераттар

Фирмалардың өзара талқылап қабылдаған шешімдері

Өңір
БҚО, Ақжайық ауданы, Алмалы ауылы
Мектеп
Алмалы ОЖББМ
Пән
Сызу және экономика негіздерімен қаржылық сауаттылық
Мұғалім
Қаныбет Мазета
Тақырып
Нарықтың атқаратын қызметтері

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушылардың нарықтың негізгі қызметтері туралы түсінігін қалыптастыру.

Тәрбиелік

Нарық заңдылықтарын білуге бағыттау, топпен талқылап, ортақ шешім қабылдауға үйрету.

Дамытушылық

Нақты жағдайға баға беру барысында ойлау дағдыларын дамыту.

Сабақ форматы

Сабақтың түрі
Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлау.
Көрнекілігі
Мәтіндер.
Сабақтың әдістері
  • Ой қозғау
  • Топтау
  • Түртіп алу
  • Ойлану
  • Талқылау
  • Шешім қабылдау
  • Баяндау

Ұйымдастыру және кіріспе

Оқушылардың қабылдау деңгейлерін ескере отырып, сынып төрт топқа бөлініп отырғызылды. Тақтаға нарықтың негізгі қызметтері жазылды:

  • Ұдайы өндіріс Өндірістің үздіксіз жүруі.
  • Реттеуші Сұраныс, ұсыныс, баға арқылы бағыттау.
  • Ынталандырушы Сапаны арттырып, шығынды азайтуға итермелеу.
  • Сауықтырушы Тиімділікті күшейтіп, әлсізді нарықтан ығыстыру.

Ой қозғау

Бұл сабақта алдыңғы тақырыптардағы нарық және оның элементтері (сұраныс, ұсыныс, тепе-теңдік баға) қоғам дамуындағы өндірістік қатынастарға қалай әсер ететінін талдаймыз.

Нарықтың қызметтері заңмен немесе үкімет қаулыларымен күштеп енгізілмейді — олар нарықтық заңдылықтарға сәйкес табиғи түрде қалыптасады.

Ақпарат құралдарын қарасақ, бір кәсіпорындар ашылып жатса, енді біреулері банкрот болып жабылады. Баға да жыл сайын құбылып тұрады: бір жылы жоғары, келесі жылы төмен (немесе керісінше). Мұны ауылдағы өндірушілердің жұмысынан да байқауға болады. Неліктен олай? Жауабын бүгінгі сабақтан табамыз.

Топтау: фирмаларға бөліну

Төрт топ нарыққа тауар шығаратын төрт түрлі өндіруші (фирма) ретінде жұмыс істейді. Әр топ мәтіндерді оқып, талқылап, негізгі ойларды дәптерге түртіп алып, өз өндірісінің нарықпен байланысын сипаттап, шешім қабылдайды. Әр бөлім соңында шешімін дәлелдеп баяндайды. Баяндау сындарлы, дәйекті және дәлелді болуы тиіс.

1-фирма

Қой мен сиыр өсіретін фермер шаруашылығы.

2-фирма

Қарбыз бен пияз өсіретін шаруа қожалығы.

3-фирма

Ұн мен қант бойынша көтерме сауда жасайтын азық-түлік фирмасы.

4-фирма

Автобус пен трактор арқылы қызмет көрсететін көлік-тасымал фирмасы.

Сабақ құрылымы

  • 1-бөлім: ұдайы өндірістік және реттеушілік қызметтер.
  • 2-бөлім: ынталандырушылық және сауықтырушылық қызметтер.

Сабақ соңында мұғалім фирмалардың шешімдерін қорытындылап, бағалайды.

1-бөлім: Ұдайы өндірістік және реттеушілік қызметтер

Мәтін №1. Нарықтың ұдайы өндірістік қызметі

Бұл қызмет нарықтың тауарлар өндірісінің тоқтаусыз жүруін қамтамасыз ететінін білдіреді. Нарыққа тауар шығарып, оны сатудан түскен табысқа кәсіпкерлер:

  • өндіріс құралдарын сатып алады;
  • жұмысшылар жалдайды;
  • өндіріс көлемін ұлғайтады.

Нарық өндіріс пен тұтыну арасында берік байланыс орнатып, экономиканың әртүрлі салаларын өзара үйлестіреді.

Мәтін №2. Нарықтың реттеуші қызметі

Сұраныс, ұсыныс және баға қатынастары арқылы нарық:

  • өндірушілерге ел және аймақ шаруашылығының жағдайы туралы ақпарат береді;
  • өнімнің қоғамдық пайдалылығын айқындайды;
  • өндіріс пен тұтынудағы өзгерістердің бағытын көрсетеді.

Нарықтық жүйеде әр тауар мен қызметтің бағасы болады. Халық жалақы, шәкіртақы, зейнетақы сияқты кірістер арқылы, ал кәсіпкерлер тауар сату мен қызмет көрсетуден табыс алады. Бұл табыс қажеттіліктерді өтеуге жұмсалады.

Егер белгілі бір өнімге (мысалы, сүтке) сұраныс артса, сатып алу көлемі көбейеді. Мұны байқаған сатушылар бағаны көтереді. Ал нарықта орамжапырақ көп болып, өтімділігі төмендесе, сатушылар бағаны түсіруге мәжбүр болады. Баға төмендегенімен, сатылым артуы мүмкін, бірақ өндірушінің табысы азаяды. Сонда өндірушілер өндірісті қысқартып, қаржысын кірістірек басқа өнімге бағыттайды. Осылай нарық шаруашылықты үздіксіз реттеп отырады.

Фирмалардың 1-бөлім бойынша шешімдері

Фермер шаруашылығы (қой, сиыр)

Біз қой мен сиыр өсіреміз. Артық малды нарыққа шығарып сатамыз. Түскен қаржыға жем-шөп аламыз, шөп шабатын орақ, трактор сатып аламыз, қора саламыз. Мал бағатын, қора салатын немесе жөндейтін адамдарды жалдаймыз. Мал басын өз төліміз есебінен көбейтеміз, мүмкіндік болса бұзау мен тоқты сатып аламыз. Осылай өндіріс тоқтаусыз жүреді.

Нарықтағы сұраныс пен бағаға қарай әрекет етеміз: ет пен қаракөл елтірісіне сұраныс өсіп, бағасы жоғары болса, етті сиыр мен қаракөл қойын көбейтеміз. Ал ет пен елтірі арзандап, сүт пен жүнге сұраныс артса, сүтті сиыр мен биязы жүнді қой санын ұлғайтамыз.

Шаруа қожалығы (қарбыз, пияз)

Біз қарбыз бен пияз өсіреміз. Өнімді нарықта сатқаннан түскен қаржыға келесі жылға тұқым, су айдайтын насос, жер өңдеу құралдарын аламыз. Суаратын, арам шөп отайтын жұмысшылар жалдаймыз — өндіріс жыл сайын жалғасады.

Егістік құрылымын нарық реттейді: егер базарда қарбызға сұраныс пен баға жоғары болса, келесі жылы қарбыз үлесін көбейтіп, пияз үлесін азайтамыз.

Азық-түлік фирмасы (ұн, қант — көтерме сауда)

Біз ұн мен қантты бір жерден көп көлемде арзанға алып, басқа жерде жоғарырақ бағамен сатамыз. Түскен қаржыға көбірек тауар әкелу үшін жүк көлігін сатып аламыз, дүкен саламыз, тиеп-түсіретін жұмысшылар жалдаймыз. Осылай жеткізу тоқтамайды.

Ұн мен қант — бірінші қажеттіліктегі тауар. Сондықтан бір ауылмен шектелмей, жақын ауылдардағы сұраныс пен бағаны тұрақты бақылап отырамыз. Көтерме сауда болғандықтан, қалалардағы көтерме ұсыныстар мен бағалар да біздің назарымызда.

Көлік-тасымал фирмасы (автобус, трактор қызметі)

Біз ауыл тұрғындарына автобус және трактор арқылы қызмет көрсетеміз. Түскен қаржыға жанармай, қосалқы бөлшек аламыз. Мүмкіндік болса, жаңа автобус немесе трактор сатып алып, жөндеу шеберханасын саламыз, мамандар ұстаймыз — қызмет үзілмейді.

Іс-әрекетіміз тұрғындардың сұранысы мен келісілген бағаға сай. Жол жүруге сұраныс артса, автобус санын көбейтеміз; керісінше, ауыл шаруашылығы жұмыстарына сұраныс өссе, трактор қызметін кеңейтеміз.

2-бөлім: Ынталандырушы және сауықтырушы қызметтер

Мәтін №3. Нарықтың ынталандыру қызметі

Нарық — қоғамдық еңбекті үнемдеудің және өндіріс шығындарын азайтудың пәрменді тетігі. Бұл қызмет нарықтық баға мен бәсекеге сүйенеді.

Нарықтық жүйеде өндірушіні еңбек өнімділігін арттыруға, өнім сапасын көтеруге мәжбүрлейтін тиімді механизм бар: тұтынушы сапасы жоғары әрі бағасы төмен тауарды таңдайды. Сондықтан өндірушілер жаңа технология енгізуге, өндірісті жаңғыртуға және дамытуға ұмтылады.

Ешбір бақылау сапасы төмен тауарды нарық сияқты «әшкерелей» алмайды: сапасы төмен өнімді тұтынушы сатып алмайды.

Мәтін №4. Нарықтың сауықтыру қызметі

Бұл қызмет әр шаруашылыққа өз экономикасын жақсартуға нарықтық қатынастардың мүмкіндіктерін көрсетеді және кәсіпкерге қатаң талап қояды:

  • өндіріс шығындарын азайту;
  • материалдық, қаржылық және еңбек ресурстарын үнемді пайдалану;
  • өндіріс тиімділігін арттыру;
  • жаңа техниканы енгізу.

Тиімді жұмыс істейтін кәсіпкерлер қосымша пайда тауып, өндірісін әрі қарай дамытады. Ал тиімсіз кәсіпкерлер зиян шегіп, банкротқа ұшырап, нарықтан кетеді.

Фирмалардың 2-бөлім бойынша шешімдері

Фермер шаруашылығы: бәсеке, сапа және үнем

Нарық жағдайында біз мол пайда табуға ұмтыламыз, өйткені қой мен сиыр өсіретін бәсекелестер бар. Сондықтан асыл тұқымды мал өсіреміз, күтіп-бағуды дұрыс ұйымдастырамыз — өніміміз сұранысқа сай болып, кіріс әкелуі тиіс.

Зиянға қалып, банкрот болмау үшін шығынды азайту және үнемдеу шараларын қолданамыз. Мысалы, шөп тасуда техниканы үнемдеп, түйе мен ат көлігін пайдаланамыз; қора жөндеу мен мал бағу жұмыстарын сырттан адам алмай, отбасымызбен атқарамыз.

Шаруа қожалығы: өнімділік, ерте шығу және логистика

Кірісті арттыру үшін өнімділігі жоғары, тез пісетін, ірі өнім беретін қарбыз және пияз тұқымын таңдаймыз. Нарыққа ертерек әрі сапалы шығу үшін минерал тыңайтқыш қолданамыз, егістіктің бір бөлігін пленкамен жабу тәсілін пайдаланамыз.

Зиянға қалмау үшін сұраныс көп, баға жоғары болатын орынды алдын ала анықтап, өнімді өз көлігімізбен тасимыз. Шығынды азайту үшін суару, арам шөп отау, жинау және тиеу жұмыстарын мүмкіндігінше өзіміз атқаруға тырысамыз.

Азық-түлік фирмасы: шығынды қысқарту және тәуекелді басқару

Пайданы көбейту үшін ұнды мүмкіндігінше тікелей элеватордан, ал қантты қант зауытынан алуға ұмтыламыз. Шығынды азайту мақсатында тауарды қаладан ауылға дейін өз жүк көлігімізбен тасимыз.

Тиеп-түсіру жұмыстарына да сырттан жұмысшы жалдамай, өзіміз орындаймыз. Фирманың тұрақтылығы үшін ауыл мен жақын елді мекендердегі сұранысты алдын ала зерттейміз. Қажет жағдайда, жүк көлігімізді сұранысқа қарай жалға беруді де қарастырамыз.

Көлік-тасымал фирмасы: жүктемені толықтыру және жоспарлы жаңарту

Пайданы арттыру үшін автобус пен трактордың бос тұрып қалмауына тырысамыз. Шығынды үнемдеу үшін жанармай мен жиі қажет қосалқы бөлшектерді алдын ала арзан бағаға алып, қор жасап қоямыз.

Банкротқа ұшырамау үшін жүргізушілердің жұмысын сұранысқа сай уақытпен жоспарлаймыз. Мүмкіндігінше техниканы бес жыл сайын жаңартып отыруды мақсат етеміз.