Ата сөзі санамда - Жасы үлкенге жол берем
Кіріспе: әдептің алғашқы қадамы
Бүгін біз әдептілік пен адамгершіліктің асыл қасиет екенін талқылап, өз ойымызды ортаға саламыз. Әдеп — күнделікті қарым-қатынаста байқалатын, адамның ішкі мәдениетін көрсететін өлшем.
Өлең жолдары
Сыйлап сәлем беремін,
Көршілерді көргенде.
Ізетті де білемін
Үйге қонақ келгенде.
Әдепсіз деп сөкпесін,
Апама айтып өкпесін.
Адам бойындағы қасиеттер: жақсыны таңдау
Адам баласының бойында жақсы да, жаман да қасиеттер болады. Ақылдылық, адалдық, қарапайымдылық, кішіпейілділік, инабаттылық, шыншылдық сияқты құндылықтарды бізге алдымен үлкендер үйретеді. Ең жақын ұстазымыз — ата-анамыз: олар бізді ақ сүтімен, ана тілімен тәрбиелейді, салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты түсіндіреді.
Адамгершілігі бар бала жақсы қасиеттерді бойына сіңіріп, жаман мінезден, ұнамсыз қылықтардан аулақ болуға тырысады.
«Әдептілік әліппесі»
Төмендегі шумақтар әдептіліктің күнделікті өмірдегі көріністерін айқындайды: үлкенге құрмет, кішіге ізет, әділдік пен шындықты ұстану.
Үлкенге жол беру
Атам маған әманда
Әдепті жан бол деген.
Ата сөзі санамда —
Жасы үлкенге жол берем.
Алдын орап кісінің,
Кесіп өтпей көлденең.
Ізетімен кішінің —
Сәлемдесіп, қол берем.
Кішіпейілдік
Атам маған әманда
Кішіпейіл бол деген.
Ата сөзі санамда —
Мақтанбауды жөн көрем.
Әділет пен тура жол
Атам маған әманда
Әділетті бол деген.
Ата сөзі санамда —
Жүрем тура жолменен.
Өзгелерден өзімді
Санамаймын жоғары.
Артық айтып сөзімді
Желпінгенім жоқ әлі.
Шыншылдық
Қалдыратын ұятқа —
Жалған сөзге төзбеймін.
Жеткізетін мұратқа —
Тек шындықты көздеймін.
А. Асылбек
Көрініс: әдептілік туралы ғибрат
Ы. Алтынсариннен өнеге
Бір елдің оқымысты адамы басқа бір елдің байымен сөйлесіп тұрған кезде, қастарынан бір кедей адам өтіп бара жатып, оқымыстыға басын иіп сәлем береді. Оқымысты одан да төменірек иіліп, сәлемін қайтарады.
Мұны көрген бай: «Тақсыр, сонша біліміңіз бар ғалымсыз. Сонда да кедей адамға соншалық иіліп сәлем беруіңіздің мәні неде?» — деп сұрайды.
Сонда ғалым: «Ешбір ғылым-білім үйренбеген ол кісі әдептілік көрсеткенде, мен одан әдепсіз болып көрінсем, лайық па?» — деген екен.
Бұл мысал адамгершілік пен сыпайылықтың дәрежеге емес, мінезге байланысты екенін еске салады.
Ойын: «Жалғастыр»
Әдеп ережелерін бекіту үшін сөйлемдерді жалғастырып көрейік.
Не істеуге болмайды?
- Үлкендердің алдынан кесіп өтуге болмайды.
- Кішкентай баланы жылатуға болмайды.
- Құстарды атуға болмайды.
- Қыз баланы ренжітуге болмайды.
- Сабақтан кешігуге болмайды.
- Сыныпта айғайлауға болмайды.
Не істеу керек?
- Үлкен кісіні сыйлау керек.
- Үлкеннің тілін алу керек.
- Үлкендерге сәлем беру керек.
- Кішілерді қамқорлау керек.
- Оқу құралдарын күтіп ұстау керек.
Жағдаяттар: үш хатқа жауап
Әдеп пен адамгершілік күнделікті таңдаудан көрінеді. Төмендегі хаттар — соған мысал.
1-хат
«Менің көршімнің бір баласы бар. Өзі өтірікші: бетке қарап тұрып-ақ өтірік айта береді. Күнде келіп ойнағысы келеді. Мен онымен дос болып, бірге ойнайын ба?»
Ойландыру: шыншылдық — достықтың тірегі. Адамды бірден сыртқа теппей, өтіріктің дұрыс емес екенін түсіндіріп көрген жөн; бірақ өтірігі тоқтамаса, жақын араласпау — өзіңді қорғаудың бір жолы.
2-хат
«Менің бір досым бар. Өзі мақтаншақ: ойнап жүргенде үйін, заттарын айтып, бөсіп мақтанады. Мен оны ұнатпаймын, бірақ ойынды жақсы ойнайды. Мен осы баламен дос болайын ба?»
Ойландыру: адамның қабілетін бағалау маңызды, бірақ мақтаншақтықты қолдамау керек. Достықта өзара сыйластық пен қарапайымдылық алдыңғы орында.
3-хат
«Партада менімен бірге бір бала отырады. Ойнап жүріп, тапсырмасын орындамай келеді. Мұғалім сұрағанда қысылады. Сабақты менің дәптерімнен көшіріп алады. Мен бермесем, “сен сараңсың” дейді. Мен не істеуім керек?»
Ойландыру: көмектесу — көшіртіп беру емес. Тапсырманы түсіндіріп, бірге орындауға бағыттаған дұрыс; ал әдейі көшіре беруді тоқтату — әділдікке сай әрекет.
Әдептілік ережелері
Сәлемдесу және алғыс
Әдепті бала қашанда сәлемдеседі: кездескен адаммен амандасады, көмегі мен қамқорлығы үшін алғыс айтады, кетіп бара жатқанда қоштасуды ұмытпайды.
Сыпайылық және кешірім
Әрқашан сыпайы болу керек. Байқамай біреуді ренжітіп алсаң, дереу кешірім сұрау — мәдениеттіліктің белгісі.
Орнын беру
Көлікте отырғанда үлкендерге орын беру — құрметтің нақты көрінісі.
Көмек көрсету
Үлкендерге, науқас адамдарға, көзі көрмейтін жандарға көшеден өтуге көмектесу — адамгершіліктің өлшемі.
Халық даналығы: «Әдептілік, ар-ұят — адамдықтың белгісі». Бұл сөз адамның қадір-қасиеті сыртқы көріністе емес, ішкі мәдениетінде екенін ұғындырады.
Қорытынды
Бүгінгі сынып сағатында біз адамгершілік, әдептілік, сыпайылық туралы пікір алмасып, өз ойымызды ортаға салдық. Әрдайым әдепті болып, кездескен адамдармен амандасуды, қажет жерде кешірім сұрауды, «өтінемін» сияқты жылы сөздерді орнымен қолдануды үйренейік. Кішілерге қамқор болып, үлкенді сыйлау — адамдықтың асыл белгісі.