Жазу емлесі мен тыныс белгілеріне арналған плакат
Орыс сыныптарында оқитын оқушыға қазақ тілін үйретудің жолдары
Мемлекеттік тілді оқытудың басты мақсаты — оқу өзге тілде жүретін мектеп оқушыларының қазақша қарым-қатынас тілінің негіздерін кезең-кезеңімен меңгеруі, дұрыс оқып, дұрыс жазуға дағдылануы, яғни тілдің орфографиясы мен орфоэпиясының заңдылықтарын түсінуі.
Бастауыш мектеп
Қазақша қарым-қатынасқа қажетті ең негізгі тіректер қалыптасады: дұрыс оқу, сауатты жазу, дыбыстау мәдениеті.
Негізгі мектеп
Бастауышта алған білім кеңейтіліп, қоршаған орта тақырыптары арқылы мазмұн толықтырылады; грамматикалық білім тәжірибеде дұрыс қолдануға бағытталады.
Жоғары сыныптар
Тілдік құрылымдарды еркін қолдану дамиды: фонетика, лексика, морфология, синтаксис, стильдік ерекшеліктер жүйеленіп, сөздік қорды өз бетінше байытуға басымдық беріледі.
Міндеттер мен құндылықтық негіз
Оқу міндеттері
- Сөйлеу әрекетінің түрлерін (тыңдау, сөйлеу, оқу, жазу) күнделікті қарым-қатынас деңгейінде меңгерту.
- Грамматикалық білімді өмірлік жағдаяттарда қолдануға үйрету.
- Тілдік нормаларды (орфография, орфоэпия, тыныс белгілері) жүйелі қалыптастыру.
Қоғамдық маңыз
Мемлекеттік тілдің өз қызметін толық атқаруы үшін Қазақстанды мекендейтін халықтардың қазақ тілін үйренуі, білуі, оқуы және оны құрметтеуі — ортақ жауапкершілік. Еліміз көп диаспоралы мемлекет болғандықтан, қазақ тілін өзге ұлт өкілдеріне үйретуде көрнекілікке, нақты тәжірибеге және түсінікті оқу әрекеттеріне сүйенген дидактикалық үдеріс ерекше маңызды.
Оқушы көзбен көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап қабылдаған ақпаратты тез меңгереді әрі оны сөйлеуде сенімді қолдана бастайды.
Көрнекіліктің рөлі және мұғалімнің бағыты
Көрнекілікке сүйенген оқу барысында оқушылар бақылай отырып, мазмұнды ашатын мәліметтерді өз бетімен жинақтайды. Мұғалімнің міндеті — бақылау кезінде нені, қалай байқау керектігін дер кезінде бағыттап отыру.
Көрнекілікті пайдалануға қазақтың ұлы педагогы Ы. Алтынсарин де ерекше мән берген. Сабақтағы тиімді тәсілдердің бірі — ұғымдарды белгілі бір сызбалар, үлгілер арқылы түсіндіріп, соған сүйеніп іскерлік жұмыстар ұйымдастыру. Мәселен, бір ғана ұғымды шағын әрі жинақы көрнекілікке түсіріп, баланың қабылдауына ыңғайлы түрде ұсынуға болады.
Бастауышта жиі қолданылатын көрнекі құралдар
Негізгі түрлері
- Сауат ашу кезеңіндегі көрнекіліктер
- Оқу сабақтарына арналған көрнекіліктер
- Грамматика сабақтарына арналған көрнекіліктер
- Таблицалық көрнекілік
- Схемалық көрнекілік
- Плакаттық көрнекілік
- Тақта көрнекілігі
- Табиғи көрнекілік
Суретті алфавит
Әріптерді есте жақсы сақтау үшін суретті алфавит тиімді қолданылады: онда әрбір әріптің атауы, әріпке сәйкес сурет және сол әріптен басталатын заттың бейнесі беріледі.
Қазақ тілі сабағында көрнекілікті қолдану мүмкіндігі кең: айналаны бақылау, бақылауға сүйеніп әңгіме құрастыру, оқушылар жинаған заттар, түрлі картиналар, оқулықтағы суреттер және басқа да материалдар.
Көрнекіліктердің оқу үдерісіндегі әсері
Ой мен тілді дамыту
Мәтінді оқыту барысында көрнекілік оқушының ойын жүйелеуге, сөзді дұрыс қолдануға және сөйлеу дағдысын нығайтуға көмектеседі.
Белсенді сөйлету
Көрнекі құралдарды пайдалану арқылы балалар өздері сөйлейді, ал жолдастарының сөйлегенін тыңдап, қабылдауға үйренеді.
Түсінікті жүйелеу
Ереже мен үлгіні бір қарағанда тануға мүмкіндік беріп, материалды жинақы түрде есте сақтауды жеңілдетеді.
Түрлеріне қысқаша сипаттама
Таблицалық көрнекілік
Мектепте ең көп тараған, қазақ тілін оқытуда жиі қолданылатын пайдалы әдістемелік құрал. Ережелер мен мысалдарды жүйелі түрде көрсетуге ыңғайлы.
Схемалық көрнекілік
Қазақ тіліндегі заңдылықтарды схема түрінде көрсетіп, байланыстарды (құрылым, рет, тәуелділік) айқын түсіндіреді.
Плакаттық көрнекілік
Оқушылардың сөздігін толықтыруға, сөз мағыналарын байқатуға, жазу емлесі мен тыныс белгілерін меңгертуде қолданылатын плакаттар.
Тақта көрнекілігі
Қазақ тілін оқытуда ең жиі қолданылатын құралдардың бірі. Өтілетін материал да, оны дәлелдейтін мысалдар да тақта арқылы көрсетіліп, талданады.
Көрнекі құралдарға қойылатын талаптар
- Материал мазмұны мектеп бағдарламасына сай болуы; сөйлемдері тым ұзақ, мәтіні ауыр болмауы керек.
- Көрнекілік таза болуы, әріптері анық жазылып, сыныптың барлық бөлігіне көрінетіндей ірі болуы қажет.
- Шартты белгілерді орынсыз көп қолданбаған дұрыс.
- Тартымды болуы үшін көлемі тым кішкентай қағазға жасамау керек.
- Сабақта көрнекілікті шамадан тыс көп көрсету нәтиже бермеуі мүмкін; ауызша түсіндірумен ұштастырып, алмастырып қолданған тиімді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, көрнекі құралдар тіл дамыту сабақтарын жеңілдетіп, оқушының танымдық белсенділігін арттырады. Мол тәжірибе жинақтап, оны кеңейту мен тереңдету шеберлігін игеру арқылы бала қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарды қабылдауға үйренеді және бұл тәжірибені әртүрлі практикалық ойлау әрекеттерінде тиімді пайдаланады.