Нар - түйеден
Малға қатысты мақал-мәтелдер: қой, ешкі, түйе туралы халық даналығы
Төмендегі мәтін — қазақтың тұрмыс-тіршілігімен біте қайнасқан мақал-мәтелдері. Әр жолында еңбек, тәртіп, мінез, жауапкершілік, ынтымақ пен береке туралы ой бар. Оқуға жеңіл болуы үшін мазмұны тақырыптарға бөлініп, тілі реттелді.
Назар аударатын ұғымдар
- Еңбек пен береке
- Жауапкершілік пен адалдық
- Мінез бен тәлім
- Жол, жүк, шыдам
Қой жайлы: қора, бақташы, береке
Қойға қатысты мақалдарда қораның күйі, бақташының мінезі, маусымдық еңбек және адал несібе жиі айтылады. Дұрыс қора — қоң, дұрыс қойшы — ырыс.
Еңбек пен маусым
- «Қыста қойыңды бақ, жазда шөбіңді шап!»
- «Қойды күзде құмға айда, жазда шымға айда.»
- «Қойыңды жаз бақ, күз бақ; сонан соң құй бақ — құй бақпа.»
Түйін
Маусымды танып еңбек етсең — мал өседі, қыстың қамы жазда жасалады.
Көзқарас
Мал бағу — тек кәсіп емес, тәртіп пен тұрақтылыққа үйрететін өмір салты.
Қора мен қойшының қадірі
Қора
- «Қора оңды болса, қойың қоңды болар.»
- «Желінсау қой қосаққа кірмейді.»
Қойшы
- «Қойшың малсақ болса — малдандым де.»
- «Қойшың жаңсақ болса — алдандым де.»
- «Жалған сөз — жанға қас, жалқау қойшы — малға қас.»
Береке, үлес, тәлім
- «Қой төлемі — қозы.»
- «Құдай бергеннің қойын Қыдыр бағады.»
- «Қой төлімен жарасты, жапырақ гүлімен жарасты.»
- «Ақ қошқар бүгін сойылар: алдыңа басы қойылар, ашыққан қарын тояр.»
Ескерту ретінде айтылған өткір жолдар
«Қара құрт жеген қой семіреді, қан соқта жеген ит семіреді, пара жеген би семіреді.» — бұл жолдар пайдаға құныққан мінездің салдарын астарлап көрсетеді.
Ешкі жайлы: мінез, сақтық, салыстыру
Ешкі туралы мақалдарда қырсық мінез, тентектік, еліктеу, ұят пен тәлім қатар жүреді. Көп айтылған ой — артыққа ұмтылып, бардан айырылып қалмау.
Мінез бен қылық
- «Жаман теке — сүзгіш, жаман жігіт — ұрысқақ.»
- «Қотыр теке қора былғайды.»
- «Тентектің есі — дерті бұзу, текенің есі — дерті сүзу.»
- «Бақ-бақ еткен текені қыс түскенде көр; батырсынған көкені іс түскенде көр.»
Тәлім мен мысал
- «Бұрын шыққан құлақтан кейін шыққан мүйіз озады.»
- «Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айырылыпты.»
- «Ешкі бастаған қой егінге түседі.»
- «Есің кетсе — ешкі жи; ешкі жиып — есің жи.»
Өмірдің өлшемі
Еңбек
«Ешкі қырққан сайын бір өледі, ер жігіт ұялған сайын бір өледі.»
Теңгерім
«Қой семірсе — құт, ешкі семірсе — жұт.»
Қанағат
«Егіз лақты ешкіге екі елі майды кім берсін?!»
Көңілге қонатын жолдар
- «Ақ серке қой бастайды, ақын жігіт той бастайды.»
- «Жетім жылап күн кешеді, лақ маңырап су ішеді.»
- «Таудағы киік таста ойнақтаса, төмендегі текенің тұяғы қышиды.»
Түйе жайлы: жол, жүк, төзім
Түйе туралы мақал-мәтелдер көшпелі өмірдің өзегін көрсетеді: ұзақ жол, ауыр жүк, кең даладағы шыдам. Мұнда үлкеннің салмағы, соңғының жүгі, адамның ары мен жауапкершілігі жиі қатар айтылады.
Жолдың заңы
- «Нар жолында жүк қалмас.»
- «Нар жолында шөгер, ер жөніне көнер.»
- «Шөлге шықсаң, шөл екенін біліп шық.»
- «Алпыс күн атан болғанша, алты күн бура бол.»
- «Алты айлық жолға арымас атан деген көлік бар; асып-тасса, ағайынын танымас адам деген ұлық бар.»
Жүк пен жауап
- «Ауырлықты жер көтереді, ауыр жүкті нар көтереді, ауыр қайғыны ер көтереді.»
- «Соңғы түйенің жүгі ауыр.»
- «Артқы түйенің жүгі ауыр.»
- «Түйе аунаған жерде жүк қалады, ат аунаған жерде түк қалады.»
Көрік, мін, таным
- «Жабу қисық емес — түйе қисық.»
- «Түйесінің сыры иесіне мәлім.»
- «Түйенің танығаны — жапырақ.»
- «Түйесін қу бас десең, иесіне тиеді.»
- «Екі нар сүйкенсе, ортасында шыбын өлер.»
Түйе туралы бейнелі тіркестер
Қуат
«Нар маяның шұбаты — нардай ердің қуаты.»
Қадір
«Нарым қымбат, нарымнан арым қымбат.»
Ырым-сырым
«Бота ойнақтаса — молшылыққа; тайлақ ойнақтаса — тоқшылыққа; кәрі түйе ойнақтаса — жоқшылыққа.»
Дәм мен дәстүр
- «Түйе сүті түгел май — қымыранын кертіп іш.»
- «Бие сүті пай-пай — сары қымызын шертіп іш.»
- «Наубайдың көңілі нанында, керуеншінің көңілі нарында.»
Қысқа-қысқа қорытынды ойлар
Еңбек
«Қыста қойыңды бақ, жазда шөбіңді шап» деген қағида — жоспарлы тіршіліктің өзегі.
Мінез
Ешкі туралы мысалдар — тентектік пен даурықпаға ермей, салмақ сақта деген ескерту.
Төзім
Түйе жайлы нақылдар — жолдың ұзақтығын, жүктің салмағын, адамның ары мен парызын қатар көрсетеді.
Соңғы жол
«Түйе қоң алмай — оңалмайды.» — бар нәрсенің бабын табу керек: мал да, адам да күтім мен ұқыптылықты қалайды.