Бүгінде Уақ жеріндегі Қашама күзегінде Тәкежан ауылы орын тепкен
Базаралының оралуы және күзектегі кеш
Кек жолында жүрген Базаралы елге қайтқалы бері бір айдай уақыт өтті. Осы уақыт ішінде жұрт оны кезек-кезек шақырып, қонақ қылып, әңгімесін тыңдаумен болды. Ол Абайдың күзегіне де келіп, мейман болды. Кеш бойы қызық әңгіме тарқап, сөз төрінде Базаралының басынан кешкендері айтылды: ол орыстардың көмегімен қалай қашып құтылғанын қайта-қайта еске алып, алғысын мың мәрте жеткізді.
Ән мен жырдың үзілген жері
Бір сәтте Абай Әйгерімге Татьянаның әнін айтқызды. Кештің ажарын аша түскен сол әннен кейін Дәрмен домбыраны қолына алып, бұрыннан бастап жүрген «Еңлік – Кебек» дастанын жырлауға кірісті.
Жырдың бастауында Еңліктің көркі суреттеледі: Хан тауының баурайындағы ауыл, Ықанның қызының сымбаты мен ажары баяндалады. Бірақ дастан Еңлік пен Кебектің алғаш кездескен тұсына келгенде тоқтап қалды.
Сол мезетте үй ішін біртүрлі үнсіздік басып, жұрттың дауысы бәсең тартып, жүздері өзгеріп кетті. Әңгіме мен өнердің ортасында тұрған бұл үзіліс бәріне ауыр әсер етті.
Дәркембайдың ашық сыры
Дәркембай мен Базаралы ұзақ отырып, ашық сөйлесті. Дәркембайдың бұл жолғы әңгімесі өзгеше еді: соңғы кездері ол ешкіммен дәл бұлай ішін ақтарып сөйлеспеген.
Дәрменнің тегі туралы әңгіме
Бірде Дәркембай Құнанбайдың Меккеге жолға шыққан кезін еске алды. Сол сапарға Құнанбай Құнанбай өлтірткен Қодардың немере інісін ертіп шыққан екен. Сонда Дәркембай Құнанбайдан жетім баланың несібесін сұрап, әділдік іздеген.
Кейін жетім баланы Дәркембай перзент көрмей жүрген інісі Көркембайға береді. Көркембай қайтыс болған соң, Дәркембай баланы өзі асырап, кейіннен Абайдың қолына тапсырады.
Сол баланың ержетіп қалғанын да осы жерде айтты: оның аты — Дәрмен.
Қашама күзегіндегі дау
Бүгін Уақ жеріндегі Қашама күзегіне Тәкежан ауылы орын тепкен. Абай, Ербол және Дәрмен үшеуі осы ауылға келіп түсті. Абайдың Тәкежанға келуінің екі себебі бар еді.
Бірінші мәселе: ұрланған айғыр үйір
Осыдан он бес күн бұрын Семейтаудан бір айғыр үйір ұрланған. Ізге түскен жоқшылар ұрының Тәкежан ауылындағы Серікбай екенін айтыпты.
Абай үшін бұл тек мал дауы емес, ауыл ішіндегі тәртіп пен жауапкершілік мәселесі еді.
Екінші мәселе: қыстық шөп дауы
Екінші дау — Әзімбай мен Жігітектің жеті ауылы арасындағы қыстық шөптің дауы. Бұл дау да ел ішіндегі ескі кикілжіңді қайта қозғап, екі жақты ушықтыра түсті.
Екі дау да бір ауылдың ғана емес, бүтін елдің мінезін танытатын сынақ сияқты еді.
Айтыс үстіндегі бір ауыз өлең
Абай екі дауды да жеткізгенімен, Тәкежан екеуін де мойындамады. Сөз арасында екеуі қатты айтысып қалды. Абай осы қыңырлыққа ашынып, сол жерде өлең шығарып айтты:
Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай,
Қыстың басы — бірі ерте, біреуі жай.
Ерте барсам, жерімді жеп қоям деп,
Ықтырмамен күздеуде отырар бай!
Мұны айтып Абай күліп жіберді. Ал Тәкежан өлеңді жойып тастауды ақырып талап етті. Абай тағы да күліп, өлеңді қағаздан қаламымен өшіріп тастады.
Бұл үзіндіде көңіл көтерген кештің өзі де, артынан ерген дау-дамай да қатар өріліп, ауыл ішінің мінезі мен адамдардың ішкі қайшылығын айқындай түседі.