Жалғыз түйе бақырауық, Жалғыз бала жьшауық
Отбасы, жанұя туралы мақал-мәтелдер
Қазақтың мақал-мәтелдері — отбасы қадірін, ағайын арасындағы сыйластықты, бала тәрбиесінің мәнін қысқа да нұсқа жеткізетін өмірлік өлшем. Төмендегі таңдаулы нақылдар туыстық татулық, қонақжайлық, үлкенге құрмет, кішіге ізет, сөз мәдениеті мен мінез тәрбиесі сияқты құндылықтарды айқындайды.
Бала және ұрпақ
Ұрпақ — үйдің берекесі, тәрбиенің өлшемі. Балаға қатысты мақалдар мейірім мен жауапкершілікті қатар еске салады.
Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар.
Бала — бауыр етің.
Бала — ананың бауыр еті.
Бала қадірін балалы болғанда білерсің.
Балаға пышақ бермесең бір жылар, берсең екі жылар.
Тәрбие — шек қою мен мейірімді тең ұстау екенін меңзейді.
Бала — баланың ісі шала.
Балам — балым, баланың баласы — жаным.
Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер.
Атаның көңілі балада, баланың көңілі далада.
Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды.
Торғай жаңбыр жауса баласын қорғар, бұршақ жауса басын қорғар.
Жалғыз түйе — бақырауық, жалғыз бала — жылауық.
Немере жайлы
Немере етін жеп, сүйегін берер.
Өз балаңды өскенше бағасың, немереңді өлгенше бағасың.
Ағайын мен туыстық
Туыстық — жақындықтың өлшемі ғана емес, мінездің де айнасы. Бұл мақалдар бірлік пен татулықты алға қояды.
Жамандығың сезілсе, жақын кісі жат болар.
Бас екеу болмай, мал екеу болмас.
Бірлік — берекенің бастауы.
Інісі бардың тынысы бар, ағасы бардың жағасы бар.
Қарындасың — қарлығашың.
Қарындасқа бұрмағанның қары сынсын.
Үй ішінен жау шықса, тұра қашып құтылмассың.
Ағайында өкпе бар да, кек жоқ.
Ағайын — ағайынның айнасы.
Туыстық тармақ туралы
«Қарға тамырлы қазақпыз» деген ұғым — туыстықтың кеңдігін, аралас-құраластықтың тамырын білдіреді:
Қарға тамырлы қазақпыз: сұраса келе қарын бөле болып шығамыз.
Өз жұртың — күншіл, нағашы жұртың — сыншыл, қайын жұртың — міншіл келеді.
Қонақ, сый, сөз әдебі
Қатынас мәдениеті — ниеттен басталады: жылы сөз, ықылас, сый-сияпат адамды жақындастырады.
Сыйға — сый, сыраға — бал.
Иесін сыйлағанның итіне сүйек таста.
Тіріде сыйласпаған, өліде жылыспайды.
Танымас, танымасын сыйламас.
«Сіз», «біз» деген — жылы сөз, ағайынға жарасар.
Жылы-жылы сөйлесең, жылан інінен шығады.
Көңілдегі сырды көз білдіреді.
Қонақ асына емес, қабақ-қасыңа риза.
Қонақ жаман болса, үй иесі қонақтан қалар; үй иесі жаман болса, қонақ қыдырып кетер.
Жақындық өлшемі
Үйдің жылы-суығын қыс түскенде білерсің, кімнің жақын-алысын іс түскенде білерсің.
Көрмесе — жат, көріспесе — ұят.
Отау, ер мен әйел
Отаудың ырысы — мінез бен үйлесім. Бұл нақылдар сыйластықтың, жарасымның құнын көрсетеді.
Жақсы әйел жаман еркекті ер қылады, жаман еркек жақсы әйелді жер қылады.
Жақсы таз басын жасырмайды, жақсы әйел асын жасырмайды.
Келінің жаман болса, ұлыңнан көр; күйеуің жаман болса, қызыңнан көр.
Адам болар жігіттің жары өзіне лайық, керуен бастар жігіттің нары өзіне лайық.
Екі жақсы қосылса, ай мен күндей жарасар; екі жаман қосылса, ырылдасып таласар.
Отау тәрбиесі
Тәрбие — тәлімнен. Өнегелі отаудың өрісі кең.
Келін туралы
Келіні жақсының керегесі алтын.
Үй қадірі
Өз үйім — өлең төсегім.
Өмірлік тәмсілдер
Мақал — халықтың қысқа формуласы: ойды ұштайды, мінезді түзетеді, адамды жақсылыққа жетелейді.
Көш жүре түзеледі.
Ине өткен жерден жіп өтер.
Бойымдай бой табылса да, ойымдай ой табылмас.
Аталастың аты озғанша, ауылдастың тайы озсын.
Бас жарылса — бөрік ішінде, қол сынса — жең ішінде.
Мыңнан жүзін білгенше, бірдің атын біл.
Бір көрген — біліс, екі көрген — таныс.
Жақынынды жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін.
Қысқа қорытынды
Бұл нақылдардың түйіні бір арнаға тоғысады: отбасы — береке бастауы, ағайын — сүйеніш, ал сыйластық пен жылы сөз — татулықтың тірегі.
Таңдаулы үзінділер (жинақ)
Төмендегі жолдар — мәтінде жиі қайталанатын, мағынасы өзекті мақал-мәтелдердің ықшамдалған топтамасы.
Сыйластық
- Сыйға — сый, сыраға — бал.
- Тіріде сыйласпаған, өліде жылыспайды.
- «Сіз», «біз» деген — жылы сөз.
Отбасы
- Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар.
- Бала — бауыр етің.
- Өз үйім — өлең төсегім.
Туыстық
- Інісі бардың тынысы бар, ағасы бардың жағасы бар.
- Ағайында өкпе бар да, кек жоқ.
- Үй ішінен жау шықса, тұра қашып құтылмассың.