Дала араның ұясындай, ызыңдаған бір тұтас дауыс
Құтыбай және Жәмила: сөз салмағы, бақ мінезі
Ғ. Мұстафин
— Көз көрген, Құтыбай, өлең айтшы, көңіл көтерші! — деді бір кезде. Сөзден іш толып, құлақ сарсыды. Қақыраған қыста торғай екеш торғай да күнелтеді. Құдайым солай жаратқан шығар. Қазақтың босқаны бір бұл ма? «Ақтабан шұбырындыдан» кейін де ел болдық. Әлі де болармыз.
— Әй, Жәмила-ай, Махамбетше атаның аруағымен, еркектігімен асып жүр-ау! Әйтпесе, нағыз би өзіңсің ғой, — деп Құтыбай қолына домбыра алғанша, Жәмила жауап қайырып үлгерді:
— Көпшікке зәру едім, өркенің өссін. Бірақ есіңде болсын: бақ шіркін қонарында әйел түгілі ақымақтың да басына қона салады. Қонарында емес, қонарында — еркек түгілі ақылдының да басынан қашады.
— Иә… — деді де, Құтыбай домбыра шертті. Ән емес, күй емес — әлдеқандай бір сарын; айтып түсіндіру қиын. Бірақ бойды сергітіп, сезімді қоздырып барады. Жап-жасыл шұқанақ, батпақ көңіл көк майса даладай кеңіп сала береді.
Ой түйін
Бұл үзіндіде бақ ұғымы адамға тәуелді емес құбылыс ретінде беріледі: кейде қисынсыз қонады, кейде ақылдыдан да алыстайды. Ал домбырадан туған түсініксіз сарын — көңілдің батпағын да серпілтетін күш.
Айқас: дем мен төзімнің таразысы
Б. Соқпақбаев
Гонг сыңғыр ете қалды. Айқас басталды. Екеуінде де аянып қалатын пиғыл жоқ. Алғашқы бір-екі минут үсті-үстіне қойғыласумен өтті.
Әуелгіде Мұрат Садыққа қарағанда сергек, пысық еді. Бірақ ол тез алқынып, біраздан соң шаршағаны білінді. Ал Садық болса әлі тың: тығыршықтай денесі түйіліп алған күйінен айнымайды.
Мұрат шабуылға шыққан сайын, Садық зілдей қолдарымен қарсы төпеп, ұрып-ұрып жібереді де, түк сезбегендей, мойнын алқымына тыға түсіп, тағы да аңдып қалады.
Мұраттың күйі
Тер басады, денесі еріп кеткендей былғалаңдайды. Қолдары өзіне бағынбайды — шаршау нақты қозғалысқа айналады.
Садықтың қалпы
Тың, жинақы, аңдыған қалпы өзгермейді. Қарсылас әлсіреген сәтте өзі шабуылға көшеді.
Енді Садық шабуылдай бастады. Мұрат досының жеңілуі Шәкірге де батып барады. Бірақ амалы жоқ — не істесін? Қандай жәрдем көрсете алады?
— Стоп! — деп команда берді ол.
Балуан Шолақ: түн ішіндегі толқын
С. Мұқанов
Балуан Шолақ цирктен шықса, түн тынық қараңғы екен. Дала араның ұясындай — ызыңдаған біртұтас дауыс. Ол дауыстың кімдікі екенін, қараңғыға көзі үйренбеген Балуан Шолақ алғаш аңғара алмады.
— Бері жүр, Балуан, — деген жолдасының таныс дауысы естілді. — Қайда барамыз? — Нең бар, қайда барғаныңда. Атқа мінуді біл, ар жағын көре жатарсың.
Ызың қаққан қалың дауыстың арасын қақ жарып, жолдасының соңына ерген Балуан Шолақ атына жетті де, тез мінді. Сол сәтте қараңғыға аздап үйренген көзі айналаны шолып еді: түнде толқыған теңіздің бетіндей, ұшы-қиыры жоқ тұтасқан бір қимыл.
— Қайда, Балуан Шолақ? — деген дауыс естілді. Қою қимылдың ішінен: — Кім мені іздеген? Мен мұнда! — деді Балуан Шолақ. — Енді неге қарап тұрсыңдар? Тартыңдар! Балуан Шолақ шықса! — деген үн гу ете түсті. — Ал, жөнелдік.
Ақырғы бәйге: екі мың тұяқтың дүбірі
С. Жүнісов («Ақан сері» романынан үзінді)
Қанаты кең жазылған бәйгешілер айыл-тұрманын ат үстінде отырып алып, айдаушының шаршы орамалына қарасты. Тықыршып, кісінеп, жер тарпыған сәйгүліктердің көздері жайнап, ауыздықпен алысады.
Айдаушы орамалды көкке көтеріп тұрып, серпіп қалды. Өрт тигендей дүр етіп, бес жүз ат жұла тартқанда, аспан асты шайқалып, теңселіп кеткендей болды.
Дүңк-дүңк еткен қара жер қозғалғандай дірілдеп, тербеліп, тып-тынық ауаны екі мың тұяқтан ұшқан шаң көміп кетті. Күздің аласапыран қою бұлты жерге аунап түскендей, Ерейменге, Құсақ көліне қарай ұйытқып жөңкіле көшіп барады.
Екі мың тұяқ жерді тасырлата шертіп, жалпақ түзді лекіткен дала күйіне бөлеп жіберді. Кемеріне сыймай лықылдап, буырқанып тұрған өзен арнасын ашып жібергендей, лақ етіп төгілген бұйра толқын кең жазықта айдаһардай бүктеліп, зымырап барады.
Тойда: елдік ықылас пен өлеңнің ізі
Публицистикалық баяндау
— Ел-жердің тұрмыс-тіршілігімен, жай-жағдайымен әбден таныспын. Қасым жырларын сүйіп оқитын, құрметтейтіндердің бірімін. Ежелден еңбекқор елдің еңсесі көтеріліп, Қасым сынды қасиетті ұлының мерейтойын осылайша тойлап отырғанына куә болғаныма қуаныштымын.
Туған халқымен бірге өзінің талантты ұлы Қасым да мәңгі жасай бермек.
Осы тойды көре жүріп, айналадағы табиғатқа — мұнартып тұрған мына тауларға — қарап, Қасымның: «Жата алмас ем топырағында тебіренбей, ақын болмай, тасың болсам мен егер», — деген сөзінің қасиетін енді түсінгендей болдым.
Мынау қатар-қатар қаланған тау тастары кәрі тарихтың шежіресіндей. Бұл араның тасы да жыр жырлап, ән салып тұрғандай, — деп тебіренеді белгілі публицист-журналист, жазушы Сарбас Ақтаев.
Осындай ізгі тілек пен ұлағатты ойлар Қасым тойына қатысқан әр адамның жүрегінде өзіндік үнімен, өзіндік лебізімен сайрап тұрғанына еріксіз көз жеткізесің. Екі күн бойы жыры да, сыры да таусылмайтын қасиетті Қасым бейнесі бұрынғыдан бетер зорайып, тұлғалана түскендей.
Күйші: Дина Нұрпейісованың өнер жолы
Өмірбаяндық дерек
Атақты күйші, композитор Дина Нұрпейісова 1861 жылы Орал облысы, Жаңақала ауданына қарасты Бекетай құмында дүниеге келген.
Динаның музыкаға зеректігі өте ерте байқалады: ол жеті-сегіз жасында қолына домбыра ұстайды, тоғыз жасында Құрманғазымен жүздеседі.
Кейінгі жылдары Дина өз заманының тамаша күйшілері — Дәулеткерей, Түркеш, Ұзақ, Мәмен, Байжұма — орындаған күйлерді үйреніп, тәлім-тәрбие алады. Өзі де күй шығара бастайды.
Құрманғазы, Дәулеткерей және өзге де композиторлардың күйлерін біздің заманға жеткізгендердің бірі — Дина. Динаның «Той бастар», «Әсем қоңыр», «Жеңіс», «Бұлбұл» күйлері қазақ халқымен бірге жасайтын асыл қазына.
Есте қалар атаулар
- «Той бастар» — салтанаттың үні.
- «Әсем қоңыр» — қоңыр әуездің кең тынысы.
- «Жеңіс» — жігер мен қуаттың күйі.
- «Бұлбұл» — нәзік өрнек, шымыр ырғақ.
Ауыл тұрмысы: күздің лайсаң мінезі
Ғ. Мүсірепов
Ел жайлаудан тараған. Шөкен, Мақаш ауылдары қыстақтағы Жамбас құдықта отыр. Кешеден бері күн көзі көрінбейді: аспан қалың бұлт, жел тынық. Анда-санда толас бар. Ыбылжыған ақ жауын мазаны кетіріп тұр.
Талай үйде отын жоқ, тезек су, панасыз нәрсенің бәрі су. Көп мінілген көлік, көп сауылған төл бүрсеңдеп, үй паналап немесе ықтай оттап жүр. Үйлердің түндігі шақтап ашылған, қайсыбірі сол күйі жабық. Түтін шыққан шаңырақтар некен-саяқ.
Жаз бойы жайлауда жадыраған жан-жануар күздің бір лайсаңында-ақ кірбеңдеп қалды. Қараша үйлердің адамы кәдімгідей күйзелді: киіз жыртық, отын жоқ. Отын болса, ішті жылытатын ас жоқ.
Қарама-қарсылық
Жалпы ауылдың жүдеулігі анық көрінгенімен, Шәкен үйі бұл күндерді елемегендей: Шәкен тысы қара барқыт, іші түлкі пұшпақ бөрік киіп, арқасына күрең сәтенмен тыстаған су жаңа түйе жүнді күпі жамылып отыр. Осы деталь бір ауылдың ішіндегі әлеуметтік айырманы айқындай түседі.
Ақбілек: өкініш пен ыза аралас жанайқай
Үзінді
Әкем айттырған Жаманбаланың шотпақ қара қызын менсінбей, Мамырбайдың Ақбілегін елден таңдап айттырып едім. Мал-жанға соққы тиген екен: «Малымды түгел алмай, есік көрсетпеймін», — деп көнбей қойды.
Бойжеткен қалыңдығым тұрғанда қарап жата алмадым: «Жасырын барамын», — деп кісі жіберіп, «өзі біледі» деген соң, бүгін жолыққалы келе жатыр едім. Дулыға тастың бөктерінен жолымызды кесе қашқан ор қоянды «өткізбеймін» деп, біраз ат қинап, алданып қалдық.
Ауылға таяна бергенде иттің шуын естіп, тұра қалып едік. Бір мезетте апатайлаған Ақбілектің үнін, одан мылтықтың дауысын, аттың дүбірін естіген соң, дәтім шыдамай, «не де болса қолында өлейін» деп қуа жөнелдім.
Қараңдаған екі аттыға жаңа жете бергенде, оқ иығымнан тиді. Не болғанымды білмедім. Әй, жолдас шіркін, сондай жерде керек қой! Аттарын тежеп, қорқып шаппады ғой! Әйтпесе түсіріп алатын едік.
Есіл жарым, екі көзің жаудырап, орысқа қор болып кетті-ау. Жұртым-ау, менде не жазық бар? Ақбілекті жіберіп қойғандарың ба? Кеудеде шыбындарың болса, неге қимылдамайсыңдар?
Қорытынды: бір мәтін — бір тыныс
Бұл үзінділердің әрқайсысы — өз алдына бір ырғақ: бірі сөзден шаршаған көңілді күймен сергітеді, бірі айқастың ішкі механикасын ашады, бірі түнгі қалың қимылды теңіз толқынындай көрсетеді, бірі бәйгенің дүбірін табиғаттың өз қимылына айналдырады. Бірі елдік құрметті ұлылыққа жалғайды, бірі күй мұрасын ұрпаққа тапсырады, бірі күзгі ауылдың күйзелісін көз алдыңа әкеледі, бірі тағдырдан жауап сұраған жанайқайға айналады.