Қазақша рефераттар

Оқушыларды сын тұрғысынан ойлауды дамыту шарттары

Оқыту нәтижелілігінің қажетті шарты: инновация, жүйелілік және мониторинг

«Қазақстан–2030» стратегиялық бағдарламасындағы «біз балаларымызға өзіміздің жақын және алыс көршілерімізбен достық қарым-қатынасымызды мұра етіп қалдыруымыз керек» деген ой бүкіл ағартушы қауымға маңызды міндет жүктейді: оқу-тәрбие үдерісіне жаңа педагогикалық технологияларды енгізу арқылы оқушылардың білім сапасын арттыру және шығармашылық қабілетін дамыту.

Бұл мақсатқа жетуде мұғалім үшін ең өзекті бағыт — оқушының сабақтағы белсенділігін күшейту, шығармашылық ізденісін қолдау және оқушыны өнімді әрекетке баулу. Оқушы өз мүмкіндігін сезініп, аша алса, өз бетінше білімін толықтыруға дағдыланады. Сондай-ақ қабілетті балалардың танымдық сұранысын қанағаттандыру — қазіргі білім беру ісінің маңызды көрсеткіші.

Неліктен бұл мәселе өзекті?

  • Еліміздің мектептерінде білім берудің жаңа жүйесі енгізіліп жатыр; негізгі мақсат — жаһандану жағдайында әлемдік білім кеңістігіне кірігу.
  • Оқыту мазмұны жаңартылып, жаңа буын оқулықтары енгізілуде: олар көпдеңгейлі, интеграцияланған және дамыта оқыту қағидаларына сәйкестендірілген.
  • Қоғамды алға бастайтын негізгі күш — білім; елдің өркендеуі ұлттық білім жүйесінің деңгейіне байланысты.

Дамыта оқыту тұжырымдамасы педагогикалық санамызға сіңіп, білім беру жүйесіне ықпал етіп келеді. Алайда кей жағдайда технологиялар орынсыз қолданылып, оқыту нәтижелілігі екінші орынға ысырылып қалады. Сондықтан нәтижеге бағытталған жұмыста үздіксіз мониторинг шешуші рөл атқарады.

Мониторинг: сапаны бақылаудан — сапаны жақсартуға дейін

Бастауыш сатыдағы оқу пәндері бойынша оқу-тәрбие сапасын мониторингілеу — оқушылар білімінің мемлекеттік міндетті стандарт пен оқу бағдарламасына сәйкестігін тексеру, меңгерудегі олқылықтарды анықтау және оны жетілдіру мақсатындағы жүйелі бақылау.

Байқау

Күнделікті оқу үдерісіндегі деректерді жинау және тіркеу.

Сараптау

Нәтижелерді салыстыру, себеп-салдарды ашу.

Бағалау

Ілгерілеу деңгейін анықтап, нақты қорытынды шығару.

Жетілдіру

Түзету жұмыстары, әдіс-тәсілдерді қайта жоспарлау.

Мониторингтің басты ерекшеліктері

  • Белгілі бір тақырыптың төмен меңгерілгенін дер кезінде байқап, олқылықты жоюға арналған тапсырмалар жүйесін ұсынуға мүмкіндік береді.
  • Оқушы өз кемшілігін көріп, қатарынан қалмау үшін әрекет жоспарын қалыптастырады.
  • Зейін мен өзін-өзі бақылауды тәрбиелейді; білімнің жүйелілігі мен тізбектілігін ұғындырады.
  • Ойланып оқуға дағдыландырып, білімін арттыруға нақты жағдай жасайды.

Мақсатына қарай мониторинг: көпдеңгейлі жүйе

  1. 1-деңгей (мұғалім деңгейі): сынып оқушылары мен ұжымдарының даму динамикасын анықтау.
  2. 2-деңгей (мектепішілік): тоқсандық және жылдық қорытындылар негізінде сыныптардың даму динамикасын мектеп әкімшілігінің бақылауы.
  3. 3-деңгей (мекеме/жүйе деңгейі): білім беру ұйымдарының даму динамикасын жүйелі қадағалау.

Мониторинг мұғалім–оқушы–ата-ана арасындағы ынтымақтастықты нығайтады: байланыс, бірлескен жұмыс, шығармашылық әріптестік және ортақ басқару мәдениеті орнығады. Үздіксіз бақылау оқушыны «білімсіздіктен білімге» қарай ынталандырып, жетістікке жүйелі түрде жетелейді.

Тәжірибеден: сынып мониторингі және түзету жұмыстары

Өз тәжірибемде мониторингті негізгі жұмыс бағыттарының бірі ретінде қолданамын: тақырыптық бақылау жұмыстарының нәтижелерін, оқу жылдамдығын, тоқсандық қорытындыларды және сабақ үстіндегі іс-әрекет белсенділігін талдап, оқушы дамуының мониторингін жасаймын. Қазір 3 «В» сыныбында сабақ беремін және бұл сыныппен 2-сыныптан бері жұмыс істеп келемін.

Алғашқы қиындықтар

  • Оқушылардың 1-сыныптан 2-сыныпқа жаңа өтуі.
  • 1-сыныпта әртүрлі мұғалімдердің сабақ беруіне байланысты оқушылардың мектепке бейімделу деңгейінің орташа болуы.
  • Сабақ барысындағы іс-әрекет белсенділігінің орташа деңгейде қалыптасуы.

2009–2010 оқу жылының қыркүйегінен бастап алдымен сабақ үстіндегі іс-әрекет жағдайына, бақылау жұмыстарының қорытындысына және оқу жылдамдықтарына мониторинг жүргізіп, ата-аналар жиналысында талдап, бағыт-бағдар бердік.

Кемшіліктерді жою үшін атқарылған жұмыстар

  • Озық оқыту технологиялары мен тиімді тәсілдерді қолданып, сабақты түрлендіру мақсаттары қойылды.
  • Ойын және жарыс сабақтар арқылы қызығушылық, жауапкершілік, белсенділік арттырылды; дидактикалық тапсырмалар бойынша жекелей жұмыстар ұйымдастырылды.
  • Ата-аналарға мониторинг қорытындысы таныстырылып, талқыланды; үйде қолдау көрсету жолдары нақтыланды.
  • Жекелеген оқушылардың үлгерімі төмен болған жағдайда ата-аналармен жеке әңгіме жүргізіліп, ортақ талап күшейтілді.
  • Сауаттылық, есептеу, оқу және тілдік норманы сақтау бойынша үйде жұмыс істеу тәсілдері түсіндірілді.

Қолданылатын технологиялар: тиімдісін таңдау

Қазіргі таңда оқу-тәрбие үдерісінде көптеген педагогикалық технологиялар қолданылады. Дегенмен білім сапасын арттыру үшін сынып оқушыларының жас ерекшелігіне сай ең тиімділерін ғана жүйелі пайдалану маңызды. Мониторинг қорытындыларын ескере отырып, сабақтарымда тұрақты түрде мына бағыттардың элементтерін қолданамын: дамыта оқыту, саралап-деңгейлеп оқыту, ақпараттық технология (интерактивті тақта).

Дамыта оқыту

Оқушыны ойлауға, талдауға, өз бетінше әрекет етуге бағыттайды; оқу әрекетінің ішкі уәжін күшейтеді.

Саралап-деңгейлеп оқыту

Әсіресе математикада деңгейлік тапсырмалар арқылы әр оқушының мүмкіндігіне сай өсуді қамтамасыз етеді (Ж. Қараев әдістемесінің элементтері).

Ақпараттық технология

Интерактивті тақта көрнекілікті арттырып, уақытты үнемдейді; жылдам ойлау, шығармашылық ізденіс дағдыларын дамытады.

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту: мақсат, міндет, шарт

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясының ғылыми-әдістемелік негізін қалыптастырған америкалық педагогтар: Д. Ж. Стил, К. Мередит, Ч. Тэмпл, С. Уолтер. Бұл тәсіл оқушыны ақпаратқа сыни қарап, ой елегінен өткізуге, шешім қабылдауға, өз пікірін ашық айтуға, тұжырым жасауға және болжауға тәрбиелейді. Ана тілі мен қазақ тілі сабақтарында бұл технологияның тиімділігі ерекше байқалады.

Мақсаты

Барлық жастағы оқушыларды кез келген мазмұнға сын тұрғысынан қарауға сабақта және сабақтан тыс уақытта жүйелі үйрету.

Міндеттері

  • Жоспарлай білуге дайын болуы.
  • Бейімделгіштік: өзге идеяларды қабылдай алуы.
  • Қайсарлық: қиын тапсырмаларды кейінге қалдырмауы.
  • Жете түсіну: өз пікірін және басқаның пікірін қадағалай білуі.
  • Коммуникативтілік.

Қалыптастыру шарттары

  • Тәжірибе жинауға уақыт пен мүмкіндік беру.
  • Оқушылардың ойлауына жағдай жасау.
  • Әртүрлі идея мен пікірдің тууына мүмкіндік беру.
  • Оқу үдерісінде оқушы белсенділігін қолдау.
  • Өз пікірін айтуға жетелеу және пікірін бағалау.

Осы тәсіл әкелетін нәтижелер

  • Дұрыс оқу мен сауатты жазуды қалыптастырып, талдау, дәлелдеу, салыстыру, қорытынды жасау дағдыларын дамытады.
  • Сабақтағы белсенділікті оятудың нақты жолдарын көрсетеді.
  • Оқушыны сабаққа жетелейтін ішкі қозғаушы күшті күшейтеді.

Күтілетін нәтиже

Оқу және жазу арқылы қалыптасқан сын тұрғысынан ойлау ашық қоғамның жауапты азаматтарын даярлауға ықпал етеді. Мұндай оқушы:

  • көзқарасын қалыптастырып, оны дәлелдеп қорғай алады;
  • мәселені шешуде ұқсас идеялардың қажеттісін таңдай біледі;
  • білімді өз бетінше іздеп, терең түсінеді;
  • теория мен практиканы байланыстырады;
  • жеке, жұпта, топта жұмыс істеп, мәдениетті қарым-қатынас орнатады.

Сын тұрғысынан ойлау технологиясы бойынша сабақ құрылымы әдетте үш кезеңнен тұрады. Оқу мақсатына қарай әр кезеңге сәйкес әдіс-тәсілдер іріктеледі.

Сабақтағы нақты тәсілдер: уақытты үнемдеу және ойды тереңдету

Ақпараттық технология бойынша әр сабақта интерактивті тақтамен жұмыс жасаймыз. Бұл — бір жағынан көрнекілік, екінші жағынан мазмұнды тереңдетудің құралы. Оқушының жеке даму қабілеті, шығармашылық ізденісі және шапшаң ойлау дағдылары нығаяды. Күнделікті қолданатын материалдар жеке слайдтар топтамасына жинақталып отырады.

ДЖИКСО (Jigsaw)

Көлемді мәтіндерді түсіндіруде тиімді. Мысалы, 3-сыныптың ана тілі пәніндегі Зейін Шашкиннің «Азаттық жолында» мәтіні төрт бөлімнен тұрады: сынып 4 топқа бөлініп, әр топ өз бөлігін талқылайды, кейін спикерлер мазмұнын жеткізеді. Нәтижесінде уақыт үнемделіп, мәтін толық меңгеріледі.

«Бес жолды өлең»

Ой толғаныс кезеңінде қолданылады. Оқушы тақырыпты қысқа, мәнді, бейнелі түрде қорытындылап, негізгі ұғымдарды дәл таңдауға үйренеді.

Сыныпішілік журналдар және шығармашылық жұмыстар

«Жұлдыз», «Бәйтерек», «Тұлпар» сияқты сыныпішілік журналдар арқылы ана тілі мен тіл дамыту сабақтары байланыстырылып, «Туған елім, туған жерім», «Ата-бабам тарихы — менің тарихым», «Жақсыдан үйрен» тақырыптарында шығармашылық-ізденіс жұмыстары енгізіледі. Таңдау пәндерінде пікірталас, сайыс, жұмыс қорғау ұйымдастырылады.

Венн диаграммасы және «Галереяны аралау»

Екі нысанның ұқсастығы мен айырмасын салыстыруға үйретеді. «Галереяны аралау» кезінде оқушылар тақырыпқа сай сурет салып, көрме ұйымдастырады немесе кадрлар арқылы мультфильм құрастырады. Әр жұмыс талданып, өмірмен байланысы дәлелденеді. Мысалдар: Абай (Крыловтан) «Шегіртке мен құмырсқа», О. Бодықов «Ақ құс туралы аңыз», Ж. Жұмаханов «Ер еңбекте сыналады».

Эссе және рефлексия

Эссе жазу — жаңа тақырыптан алған әсерді, ой түйінін жазбаша жинақтауға мүмкіндік береді. Рефлексия кезеңінде топтық қорытынды жұмыстары орындалады. Мысалы, «Амангелді батыр» өлеңі бойынша әр топқа қағаз таратылып, сабақ бойы жинаған білім негізінде Амангелді Имановтың бейнесін сипаттап, жұмысты қорғайды.

Қорытындылай келе, осындай жұмыс түрлерінің оқушы білімін қаншалықты көтергенін анықтау үшін салыстырмалы даму мониторингі үздіксіз жүргізілуі қажет. Нәтиже бар жерде әдіс бекемделеді, ал әлсіз тұста нақты түзету жұмысы жоспарланады.

Әдебиеттер

  1. Б. А. Тұрғанбаева. Дамыта оқыту технологиялары. Алматы, 2000.
  2. Л. В. Занков. Избранные труды. Москва, 1999.
  3. В. В. Давыдов. Проблемы развивающего обучения. М.: Просвещение, 1970.