Махамбет поэзиясының ерекшелігі эссе жазу
Жамбыл облысы, Шу қаласы
Жамбыл гимназиясы
Пән мұғалімі: Тлек Б. Т.
Ерліктің символы — Махамбет поэзиясы
Бұл материал Махамбет Өтемісұлының азаттық идеясы мен азаматтық үніне құрылған поэзиясын оқытуға арналған сабақ жоспары ретінде құрастырылды. Мәтін редакциялық өңдеуден өткізіліп, ойы жинақталып, тілдік тұрғыдан түзетілді.
Сабақ мақсаты
1) Танымдық
Ақынның өмірі, өлеңдерінің тақырыбы мен идеясы, тарихи негізі туралы мәлімет беру; шығармаларды жаңа қырынан таныту; қосымша деректер ұсыну; өлеңге талдау жасау.
2) Тәрбиелік
Оқушыларды отансүйгіштікке, батылдыққа, туған елін және жерін сүюге, қорғауға тәрбиелеу.
3) Дамытушылық
Қосымша деректерді тиімді пайдалануға үйрету; танымдық және шығармашылық ізденіске жетелеу; өз ойын еркін айтуға, әдеби-көркем тілмен сөйлеуге дағдыландыру.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылардың зейінін шоғырландыру, сабаққа бағыттау.
- Үй тапсырмасын төмендегі жоспар бойынша тексеру.
Үй тапсырмасын тексеру жоспары
- Зар заман ақындары туралы.
- «Еділдің бойы — ен тоғай, ел қондырсам деп едім…» (көтерілістің шығу тарихы, мақсаты)
- «Өтемістен туған он едік…» (ақынның өмірі)
Жаңа сабақ: кіріспе
Мұғалім сыныпты үш топқа бөледі: «Ізденуші», «Сөз тапқыштар», «Тұжырымдаушы». Әр топтың жұмыс істеу тәртібі алдын ала түсіндіріледі.
«Махамбет — өзіне дейінгі халық әдебиетінің барлық табыстарын толық меңгеріп, кемшілігін қайталамай, өз бағытын, өз стилін айқындап, әдебиетте көрнекті үлгі қалдырған ақын».
Сабақта дауылды жылдардың жалынды жыршысы Махамбет Өтемісұлының азаттық идеясы мен азаматтық үнге толы ерлік жыры — «Ереуіл атқа ер салмай» өлеңі оқылады. Ақын поэзиясы идеялық мәні мен көркемдік қуаты жағынан қазақ әдебиетінің классикалық үлгісіне жатады.
Махамбет поэзиясының жанрлық жүйесі мен көркемдік негіздері
Жанрлық жіктелуі
- Лирикалық өлеңдер
- Шешендік толғаулар
- Жоқтау
- Риторикалық сұрау
Негізгі өзек
- Азаттық идеясы
- Азаматтық үн
Лирикасының қайнар көздері
Халық ауыз әдебиеті, шығыс әдебиеті, жыраулық поэзия дәстүрі.
Талдау бағыттары
Сабақты бекіту: топтық жұмыс
Ортақ тапсырма
Әр топ «Ереуіл атқа ер салмай» өлеңін мәнерлеп оқиды. Талдау барысында көрмеге қойылған «ердің бес қаруы» мен ат әбзелдері таныстырылады (мысалы, терлік, тебінгі және олардың қызметі).
«Ізденуші» тобы
Үйде алдын ала дайындалған материал бойынша өлеңнің туу тарихы туралы мәлімет береді.
«Сөз тапқыштар» тобы
Өлеңге поэтикалық талдау жасайды, көркемдік тәсілдерді анықтайды.
«Тұжырымдаушы» тобы
Өлең құрылымын синтаксистік және мағыналық тұрғыдан қорытындылайды, риторикалық сұраудың қызметін түсіндіреді.
Поэтикалық талдау үлгілері
Эпитеттер
ереуіл ат, егеулі найза, алты малта ас, қоңыр салқын төс, ұлы түс, қу толағай.
Сөз тіркестері
тебінгі терге шірімей, терлігі майдай ерімей, ат үстінде күн көру.
Ассонанс
«Ереуіл атқа ер салмай, егеулі найза қолға алмай, еңку-еңку жер шалмай — ерлердің ісі бітер ме?»
Аллитерация және теңеу
«Тебінгі терге шірімей…»; «Терлігі майдай ерімей…».
Сөздік түсіндірме
- Ереуіл ат
- Соғысқа мінетін, жарап тұрған ат.
- Қу толағай
- Тақыр, жалаңаш (жер бедері немесе кеңістік бейнесі).
Құрылымдық тұжырым
Өлеңде бағыныңқы құрылымдар болымсыз тұлғадағы көсемше арқылы тізбектеле келіп, «Ерлердің ісі бітер ме?» деген риторикалық сұрақпен түйінделеді. Толғау бір деммен айтылатын, бір идеяны нысанаға алған тұтас ырғаққа құрылады: жауапты іздеудің қажеті жоқ, түйінді ой алдыңғы тармақтарда өзінен-өзі беріледі.
Сабақты қорытындылау: тың деректер
Оқушы 1
Ақынды тұңғыш танытқандардың бірі — Ғұмар Қараш. 1908–1910 жылдары ол Шәңгерей (Жәңгір ханның немересі) қолдауымен ақынның «Ереуіл атқа ер салмай», «Беріш Мұхаммед батырдың сұлтанға айтқаны» шығармаларын «Шайыр» жинағында алғаш рет жариялаған.
Оқушы 2
Махамбет — шығармаларындағы күрес пен қаһармандық ұстанымдарын өз өмірінде жүзеге асырған тұлға. Өлеңді талдағанда осыны естен шығармау керек.
Оқушы 3
Махамбеттегі ұлттық рух — тілдің бар болмысын, байлығын еркін игеріп қолдана білуінен туады. Оны өзге тілге аударудың қиындығы да осында: сөз саптауы, ой мен сезімді беру техникасы мүлде бөлек.
Оқушы 4
Ақын — шебер күйші, домбырашы. Күйлерінің бір бөлігі 1982 жылы «Шашақты найза», «Шалқар» деген атаулармен жарық көрген. «Қайран Нарын», «Арысты аңсау», «Жұмыр қылыш», «Жорық», «Өкініш» күйлері күйші қауымға кеңінен таныс.
Оқушы 5
2003 жылы Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО шеңберінде кең көлемде аталып өтті. Ақынның 4 томдық жинағы жарық көріп, интернетте Махамбетке арналған сайт ашылды.
Оқушы 6
Астана қаласындағы Оқушылар сарайына ақын есімі берілген. Атырау облысында Махамбет атындағы аудан, ауыл, көше бар. Индер ауылынан 40 шақырым жерде ақын қайтыс болған орынға кесене тұрғызылған. Антрополог Ноэль Шаяхметов ақынның бет-бейнесін қалпына келтірген.
Өлеңнен идеялық түйін
Қас үлектен туған қатепті
Қара нар керек біздің бұл іске.
Қабырғасын қаусатып,
Бір-біріндеп сөксе де,
Қабағын шытпас ер керек
Біздің бүйткен бұл іске.
Бұл жолдарда күрес жолындағы қайсарлық, төзім және азаматтық берік ұстаным айқын көрінеді.
Үй тапсырмасы
Жазба жұмыс
«Махамбет поэзиясының ерекшелігі» тақырыбында эссе жазу.