Жапырақ тақтасының негізі

Сабақтың тақырыбы

Жапырақ: сыртқы құрылысы, жүйкеленуі, пішіні және түрлері.

Білімділік мақсат

Оқушыларды жапырақтың құрылысы, түрлері, жүйкеленуі, пішіні және өсу ерекшеліктерімен таныстыру; жай және күрделі жапырақтардың айырмашылығын нақтылап, жапырақтың негізгі қызметтері туралы білімді жүйелеу және тереңдету.

Дамытушылық мақсат

Қосымша деректер арқылы жапырақтың құрылысы мен алуан түрлілігіне көз жеткізіп, өздігінен жұмыс істеуге арналған тапсырмаларды орындау дағдысын қалыптастыру.

Тәрбиелік мақсат

Табиғат сұлулығын бағалай отырып, жасыл желекті саналы түрде қорғауға тәрбиелеу.

Сабақтың сипаттамасы

Сабақтың типі: Жаңа білімді хабарлау
Сабақтың түрі: Білім мен біліктілікті қалыптастыру (аралас)
Өткізу әдістері: Тірек-сызба, сұрақ-жауап, сөзжұмбақ, бірлесіп оқу, деңгейлік тапсырмалар
Көрнекіліктер: Слайдтар, электрондық оқулық, кеппешөптер, бейнесюжеттер, тірек-сызбалар
Пәнаралық байланыс: Қазақ әдебиеті, ағылшын тілі, орыс тілі, тарих

Сабақ құрылымы (қысқаша)

1 Ұйымдастыру
2 Үй тапсырмасын тексеру
3 Қызығушылықты ояту
4 Мағынаны тану: мәтінмен жұмыс және тәжірибе
5 Бекіту: тест, сөзжұмбақ, «қате тап» тапсырмасы
6 Қорытынды, бағалау, үй тапсырмасы

Қызығушылықты ояту

Жұмбақ

Отырғанда — жасыл,
Түскенде — сары,
Жатқанда — қара.
Жауабы: жапырақ

Терминдер: жапырақ — листья (орысша), leaves (ағылшынша).

«Қара сандық» сұрағы

Бұл өсімдік ежелгі дәуірде ғылым мен өнер құдайы Аполлонның құрметіне аталған. Ежелгі Грецияда олимпиада жеңімпаздарын, сондай-ақ суретші, ғалым және әртістерді оның бұтағынан тоқылған тәжбен марапаттаған.

«Лауреат» сөзі қандай өсімдіктің атын білдіреді? Жауабы: лавр

Тәжірибе: бүктеме неге берік?

Аумағы бірдей екі парақ қағаз алыңыз: біреуін жазық қалпында қалдырып, екіншісін қатарлап (гармошка сияқты) бүктеңіз. Екі парақты екі таянышқа қойып көріңіз.

Қай парақ майыспай, түзу қалпын жақсы сақтайды?
Қорытынды: қатарлап бүктелген парақ берік келеді — жапырақтағы «қатпарлы/қырлы» пішіндердің беріктігін түсіндіреді.

Жапырақ туралы негізгі мәлімет

Жапырақ қалай өседі?

Жапырақ — өсімдіктің жасыл желегі, ең қажетті мүшелерінің бірі. Көктемде бүршік жарғанда, бүршікті қаптаған қабыршақтар түсіп қалады. Жапырақтың өсуі алдымен ұшынан басталып, кейін негізі (түбі) өседі, ең соңында сағағы қалыптасады. Жапырақ белгілі бір мөлшерге жеткенде өсуі тоқтайды.

Ағаштар мен бұталардың, көпжылдық шөптесін өсімдіктердің жапырағы көбіне 4–5 ай тіршілік етеді. Ал мәңгі жасыл қарағай, шырша сияқты түрлерде жапырақ (ине) 2–5 жыл, кейбірінде 15 жылға дейін сақталуы мүмкін.

Жапырақтың қызметтері

1 Органикалық зат түзеді (фотосинтез).
2 Көбеюге қатысады (кейбір өсімдіктерде).
3 Артық суды буландырады (устьица арқылы).
4 Газ алмасуды қамтамасыз етеді.
5 Қоректік заттарды қорға жинайды.

Фотосинтез: жапырақ не үшін қажет?

Жапырақ тірі ағзалар үшін маңызды «асхана» рөлін атқарады: ол CO₂ мен H₂O-ны пайдаланып, хлорофилл арқылы глюкоза түзеді. Глюкозаның бір бөлігі крахмалға айналып жапырақта уақытша сақталады, кейін қайта глюкозаға айналып сабақ пен тамырға тасымалданады.

Фотосинтез күн сәулесінің энергиясын пайдаланып, хлорофиллде жүреді. Жапырақ негізінен қыстырмалы және төбелік меристемалар арқылы өседі.

Жапырақтың құрылысы мен жіктелуі

Сыртқы құрылысы

Сағақ
Тақта
Өң (үстіңгі және астыңғы беті)

Ішкі құрылысы (қысқаша)

Бағаналы ұлпа
Борпылдақ ұлпа
Өткізгіш шоқтар

Түрлері

Жай жапырақ

Бір ғана тақтасы болады.

Күрделі жапырақ

Екі немесе одан да көп жапырақшадан тұрады.

Сағақты / сағақсыз

Сағақтың болуына қарай ажыратылады (кейбір өсімдіктерде қынап түзіледі).

Сөздік (негізгі терминдер)

Филлотаксис: Сабақта жапырақтардың белгілі бір ретпен орналасуы.
Бөбешік жапырақ (прилистник): Жапырақтың негізінде болатын өте кішкентай қосалқы бөлшек.
Меристема: Түзуші ұлпа; жасушалары белсенді бөлініп, өсуді қамтамасыз етеді.
Гетерофиллия: Бір өсімдікте әртүрлі пішінді жапырақтардың болуы (мысалы, су сарғалдағы).
Жүйкелену: Өткізгіш шоқтардың жапырақ тақтасында таралу ерекшелігі.
Қынап: Жапырақ тақтасының негізі ұзарып, сағақтың орнына түтік тәрізді оралуы.

Пішіндер, күрделі түрлер, жүйкелену

Жапырақ тақтасының пішіндері

Бүйрек тәрізді
Жебе тәрізді
Ромб тәрізді
Жүрек тәрізді
Ине тәрізді
Найза тәрізді
Дөңгелек/дөңес тәрізді

Күрделі жапырақ түрлері

Үш құлақты
Саусақ салалы
Жұп қауырсын тәрізді
Тақ қауырсын тәрізді

Жүйкелену түрлері

Қауырсын тәрізді торлы (емен)
Саусақ салалы (бегония)
Параллель (бидай)
Доға тәрізді (жолжелкен)

Сабаққа орналасуы (филлотаксис)

Кезектесіп — бір жапырақ екіншісін көлеңкелемей, фотосинтезге қолайлы.
Қарама-қарсы — сабақтың әр буынында екі жапырақтан шығады.
Топтанып — бір буында үш немесе одан да көп жапырақ пайда болады.

Жапырақтардың орналасуына өсімдік түрі, тұқымқуалаушылық және жарықтың түсуі әсер етеді. Орналасуды кейде формуламен де береді (мысалы, 2/5 — бір спираль сабақ бойымен екі айналым жасап, бес жапырақ орналастырады).

Қосымша деректер: ерекше жапырақтар

Етқоректі жапырақтар: шықшөп (росянка)

Шықшөп батпақты жерде өседі. Жапырағы көбіне домалақ, үстіңгі беті мен жиектері қалың түктермен қапталған. Түктерінің ұшында домалақ, қызыл түсті, созылмалы жабысқақ сұйықтық бөлінеді. Жапыраққа қонған жәндік кері ұша алмай, түктерге жабысып қалады; жапырақ жабылып, жәндік қорытылады.

«Алып жеңіл» жапырақ: виктория регия

Виктория регияның жапырағы су бетінде қалқып тұрады. Жүйкелері өте тығыз болғандықтан, жапырақ тақтасы берік келеді; ірі жапырақ адамның салмағын да көтере алатыны туралы деректер бар. Табиғи «құрылым» идеясы инженерияда беріктік пен жеңілдікті ұштастыруға мысал болады.

Алып пальма жапырағы

Кейбір аймақтарда жапырағы өте ірі пальмалар кездеседі: ұзындығы 22 м-ге, ені 12 м-ге жететін түрлері сипатталған. Мұндай жапырақтың астына жауын кезінде бірнеше адам еркін сыйып тұра алады.

Шағатын жапырақтар: қалақай

Қазақстанда қалақайдың бірнеше түрі өседі. Оның жапырағы мен сабағында күйдіргіш түктер болады. Түктерде «атқыш» жасушалар орналасып, құрамында құмырсқа қышқылы және басқа заттар бар сұйықтық теріге түскенде тітіркену, қышыну туғызады.

Екі жапырақты «ағаш»: вельвичия

Африкада таралған вельвичия ерекше өсімдік ретінде белгілі: діңінен өмір бойы негізінен екі жапырақ өсіп, олар үздіксіз ұзарумен болады. Өсімдіктің биіктігі шамамен 30 см, ал діңінің жуандығы 1 м-ден асады. Сүрегі тығыз әрі берік, тіршілік ету ұзақтығы 1000 жылға дейін жетеді деген деректер бар.

Жапырағы қабыршаққа айналған өсімдік: жүзгін

Қазақстанның құмды және шөлейт өңірлерінде өсетін жүзгіннің жапырағы ұсақ қабыршақ тәрізді болады. Фотосинтез үдерісі көбіне біржылдық жас бұтақтарында жүреді — бұл құрғақ ортаға бейімделудің бір көрінісі.

Бекіту және өзін тексеру

«Биологиялық қатені тап» тапсырмасы

Төмендегі мәтінде әдейі жіберілген қателер бар. Қай тұжырымдар дұрыс емес екенін анықтаңыз және дұрысын жазыңыз.

«Мен әртүрлі жапырақ жинағанды ұнатамын. Үйеңкі жапырағы өте әдемі, өйткені оның көп жапырақ тақтасы бар. Осындай жапырақ құлпынайда да болады, бұлар күрделі жапырақ деп аталады. Жапырақ жүйкеленуі 10-ға тарамдалады. Мысалы, сирень жапырағы — доғалы, інжугүл жапырағы — параллель, ал алма жапырағы — тор жүйкелі. Сонымен қатар, мен оның құрылысын микроскоп арқылы бақылағанды ұнатамын».

Нұсқау

Үйеңкі жапырағы көбіне жай (тілімделген) жапыраққа жатады; «көп жапырақ тақтасы бар» деу дұрыс емес. Жүйкелену мысалдарын да қайта тексеріңіз.

Тест сұрақтары

1) Күрделі жапырақ жапырақшаларының орналасуына қарай неше топқа бөлінеді?

а) 1 ә) 3 б) 4 в) 2
2) Өсімдіктің өсу мүшесі:

а) сабақ ә) тамыр б) жапырақ в) өркен
3) Сабақтың әр буынында бір жапырақ қана болатын орналасу:

а) кезектесіп ә) топтанып б) қарама-қарсы в) салалы
4) Жапырақ тақтасының пішіндері (берілген тізімде) нешеу?

а) 3 ә) 4 б) 5 в) 6
5) Қай өсімдіктерде параллель жүйкелену болады?

а) үйеңкі, бегония ә) бидай, жүгері б) тал, терек в) інжүгүл, жолжелкен

Жұмбақ сұрақтар

Өсімдіктің қай мүшесін «жасыл асхана» дейді?
Күзде жапырақтың қызғылт, күлгін түске боялуы неліктен?

Сөзжұмбаққа тірек сөздер

Жүйкелену

Өткізгіш шоқтардың жапырақ тақтасына орналасуы.

Жай жапырақ

Бір ғана тақтасы бар жапырақ.

Параллель

Жүйкелер жапырақ ұшына қарай қатарласа созылады.

Борпылдақ ұлпа

Жасушалары сиректеу орналасып, аралығында кеңістік болады.

Күрделі жапырақ

Екі немесе одан да көп майда жапырақшасы бар жапырақ.

Өркен

Өсімдіктің өсу мүшелерінің бірі.

Қынап

Жапырақ тақтасының негізі (сағақ орнына) түтікше тәрізді оралуы.

Қорытынды ой

Табиғат пен жапырақ

Жердің көркі — саялы жасыл әлем. Қиын күн туса, жапырақ көлеңкесін тосады; жел соқса, тербетіле табиғат әуеніндей сыбдырлайды. Жасыл желек — табиғат көркі, өмірдің тынысы.

Экологиялық дерек: 4 ағаш бөліп шығаратын оттегі 3 адамға жетеді деген мәлімет айтылады.

Үй тапсырмасы

Престли тәжірибесі туралы мәліметті оқып, қорытынды жазыңыз:

Жылына өсімдіктер шамамен 400 млрд т O₂ бөледі.
Шамамен 600 млрд т CO₂ сіңіреді.
Шамамен 450 млрд т органикалық зат түзеді.

Осы деректер өсімдіктердің Жердегі газ құрамын тұрақтандырудағы және тіршілік үшін қорек пен энергия көзі ретіндегі маңызын қалай дәлелдейді?