Қазақ қыздарының бас киімі
Қызылорда қаласы
Қ. Мұхамеджанов атындағы №1 мектеп-гимназия
Технология пәнінің жоғары санатты мұғалімі: Ешпанова Лиза Шынәліқызы
Сабақтың тақырыбы
Қабырға кілемшесі — түскиіз элементін кестелеп тігу. Эскиз жасау. Кәсіпкер — мамандық ретінде.
Пәнаралық байланыс
- Тарих
- Қазақ әдебиеті
- Музыка
Негізгі әдістер
- Сұхбат
- Өздік жұмыс
- Практикалық жұмыс
Мақсаты
Жалпы мақсат
Қазақтың ұлттық бұйымдары туралы білімді тереңдету арқылы түскиізге арналған эскиз жасауды және кестелеп тігудің негізгі тәсілдерін үйрету. Ою-өрнек туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық бағыт
Шығармашылық қабілетті арттыру, қиял мен жеке көзқарасты қалыптастыру, ой-өрісті дамыту. Ою-өрнектің “тілін” түсіндіру арқылы мән-мағынасын ашу.
Білімділік бағыт
Қазақ ою-өрнек түрлеріне сипаттама беру және жапсырмалау, кестелеу технологиясының негіздерін меңгерту.
Тәрбиелік бағыт
Ептілікке, шыдамдылыққа, ұқыптылық пен тазалыққа баулу; эстетикалық талғамды күшейту; ұлттық мұра мен салт-дәстүрді құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың жабдықталуы
- Компьютер
- Слайд-презентация (қазақтың ұлттық өрнектері)
- Түсіндірме карточкалар (ою түрлерін құрастыру)
- Ою-өрнек және кестелеуге қажетті құралдар
Сабақтың құрылымы
- 1Ұйымдастыру
- 2Өткен тақырыптарды қайталау
- 3Жаңа тақырыпты түсіндіру (слайдтар)
- 4Ақпараттық түсіндіру
- 5Іскерлік пен дағдыны қалыптастыру
- 6Практикалық жұмыс
- 7Сергіту бөлімі
- 8Бекіту
- 9Қорытынды
Жаңа тақырып: ою-өрнек ұғымы мен ерекшелігі
Өрнек дегеніміз не?
Өрнек — тұрмыстық бұйымды, киімді және үй ішін көркемдеуге арналған бейнелік нақыш. Қазақ қолөнерінде жануар текті, өсімдік текті және геометриялық өрнектер кең тараған.
Қазақ өрнегінің көркемдік қағидасы
Қазақ өрнегіне тән ерекшелік — фон мен бейненің тепе-теңдігі. Ал ақ пен қара түстің қатар қолданылуы өмір мен өлімнің, жарық пен қараңғылықтың мәңгілік тартысын меңзейді.
Қолданылу аясы
Қазақ даласын зерттеген бірқатар авторлардың пайымдауынша, қазақтар ою-өрнек әлемінде өмір сүргендей әсер қалдырған: көлеміне қарамастан, шәйнекқаптан бастап текемет пен кілемге дейінгі бұйымдардың бәрі өрнекпен әрленген. Қанық бояу, ұқыпты орындалған техника — қолданбалы өнердің басты белгілері.
Өрнек салуда сыру, құрау, кестелеу, бастыру секілді тәсілдер қолданылған. Текемет пен сырмақ киіз үй еденіне төселсе, қоржындар керегеге ілінген.
Ұлттық ою-өрнек элементтері: қысқаша анықтамалық
Ұлттық ою-өрнектер бірнеше топқа жіктеледі. Төмендегі элементтер түскиіз, сырмақ, кілем, киім-кешек және тұрмыстық заттарда жиі кездеседі.
Мүйіз
Қазақ оюының ең көне мәнерлерінің бірі. Мүйізді меңзеуден туған. Ұсақ түрлері нәзік қолөнерде (ағаш, сүйек, мүйіз өңдеу) қолданылса, ірі түрлері сырмақ, текемет, алаша, кілем, сәулет өнерінде кең тараған.
Түрлері
Аймүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, қырықмүйіз, маралмүйіз, еркешмүйіз, қошқармүйіз және т.б.
Қосмүйіз
Қой, ешкі, сиыр, бұғы, марал секілді жануарлардың қос мүйізін бейнелейді. Кей өңірлерде ырғақ немесе ілмек аталатын өрнектерді де осы атаумен атайды. Қазіргі кезде сәукеле, айыр қалпақ, қамзол, етік қонышына жиі салынады.
Арқармүйіз
Қойдың мүйізін бейнелейтін өрнек. Қошқармүйізге ұқсас, бірақ шиыршықталып, тармағы көбірек келеді. Кілем, түскиіз, сырмақ, кесте, киім-кешек пен үй жиһаздарында кездеседі.
Қырықмүйіз
Бір-біріне жалғасып, тармақтала қосылған көп мүйізден тұратын күрделі өрнек. Көбіне дөңгелек немесе төртбұрыш ішінде беріледі, кейде бұтақ тәрізді жайыла тармақталады. Түскиіз, тон, кежім, сырмақ, текемет және сәулет өнерінде жиі ұшырасады.
Сынықмүйіз
Морт сынған мүйізге ұқсас, тік төртбұрыш жасап, бірнеше рет ішке қарай иіледі. Кілем, ши, басқұр, алаша және әртүрлі қалталарды безендіруде қолданылады.
Әсіресе түскиізді өрнектеуде жиі қолданылады.
Өркеш
Түйенің қос өркешін бейнелейді. Сырмақ, текемет, түскиіз композицияларында жиі кездеседі. Мұндай симметрия береке-бірліктің, көбеюдің символы ретінде де түсіндіріледі.
Шыныгүл
Гүлді тұспалдайтын өрнек. Айға, мүйізге, жапыраққа ұқсас элементтерден құралады. Екі мүйіздің қайырылған ұшына жапырақ қондырылып, сол жапырақтар сатыланып қайталанады.
Гүл
Өсімдік әлемін тұспалдайды. Үш жапырақтыдан он екі жапырақтыға дейінгі түрлері кездеседі. Кестеде, киім-кешектің жаға, қалта, жиек бөліктерінде кең қолданылған.
Түйетабан
Түйенің ізін долбарлайтын күрделі өрнек. Кейде қарта, қарға, қызылайыр оюларына ұқсас. Бір-біріне қосылмай қатар тұрған S тәрізді екі сызық және түйе табанына ұқсас жарты сопақша пішіндермен беріледі. Кей өңірлерде табақ өрнегі деп те аталады.
Құсқанат
Мүйіз өрнегімен немесе шахмат тәрізді ізбен құстың қанатын бейнелейді. Бұйымдарда қанатын жайып ұшып келе жатқан құс образын тұспалдайды және басқа өрнектермен араластыра қолдануға ыңғайлы.
Құстұмсық
Құстың тұмсығын тұспалдаудан туған. Тармақты мүйіздер мен сызықтардан құралады; қиғанда орталық сызық ұшы тұмсыққа ұқсай түседі.
Мәдени мәні
Құстұмсық жүзік кейде туыстық байланысқа дәнекер болған сәлемдеме ретінде жіберілген. Тұрмысқа шыққан қызынан орамалға түйілген құстұмсық жүзік келгенде, ата-анасы қуанып, көршілерін шақырған. Халық түсінігінде құс бейнесі — азаттықтың белгісі.
Киіз үй ішіндегі тоқыма бұйымдар және түскиіз
Ішкі жасауға тән тоқымалар
Киіз үй ішінде тоқыма бұйымдар айрықша орын алады: кереге мен уық түйіскен тұсқа ені 30–50 см терме басқұр тартылады. Сонымен қатар қанаттарды жалғайтын таңғыш, уыққа байланатын уықбау, сәндік шаңырақбау, желбау салпыншақтары, туырлық пен үзік жолақтары — қолдан тоқылған дәстүрлі бұйымдар.
Түскиіз дегеніміз не?
Түскиіз — қазақтың дәстүрлі қолөнеріндегі көне бұйымдардың бірі. Ол көбіне ақ киізден шаршы пішінде дайындалып, бетіне барқыт, мәуіті немесе шұғадан ойылған өрнектер жапсырылады. Жиектері әдіптеліп, айналасы сетінемейтіндей етіп көктеледі. Түскиіз сәндік үшін киіз үйдің керегесін бойлай, әсіресе төсектің тұсына ілінеді.
Төсеніш түрлері: қысқаша шолу
- Алаша
- Әртүрлі түске боялған жүннен тоқылатын, көп мәнерлі өрнек түсірілетін төсеніш.
- Бөстек
- Малдың немесе аңның жұмсақ терісіне киізден астар салып жасалатын төсеніш.
- Киіз
- Қой жүнінен басылатын, еденге төселетін дәстүрлі төсеніш.
- Сырмақ
- Ақ-қара киіздерді бөлек дайындап, беттестіріп қиюлап тігу арқылы оюлап, сырып жасалатын төсеніш.
- Түскиіз
- Киіз үстіне барқыт, шұға, жібек т.б. материалдардан ою-өрнек тігіліп, сәндік үшін ілінетін үй бұйымы.
- Қоржын
- Екі жағы тең етіп тоқылатын немесе құрап тігілетін, зат салатын дорба.
- Аяққап
- Ыдыс-аяқ салатын қапшық. Екі беті киізден тігіліп, беті ою-өрнекпен немесе кестемен әшекейленеді.
Іскерлік пен дағды: кәсіпкерлік мамандық ретінде
Әр азамат өз ісінің шебері болуға ұмтылуға лайық. Кәсіпкерлік — заман талабы. Ол шағын, орта және ірі болып үшке бөлінеді.
Кәсіпкерлікті қолдау мақсатында мемлекет тарапынан «Даму» қоры ұйымдастырылған: бұл ұйым кәсіп бастағысы келетін азаматтарды оқытуға, несие алуға, құжат дайындауға бағыт-бағдар беріп, қолдау көрсетеді.
Түскиіз эскизін жасау қадамдары
- 1Ою түрін таңдау.
- 2Қағазды бүктеп, оюдың бір бөлігін салу.
- 3Қайшымен оюды қиып алу.
- 4Дайын үлгіні матаға орналастыру.
Практикалық жұмыс
Тапсырма
Қабырға кілемшесі — түскиіз элементін кестелеп тігу. Берілген эскиздер бойынша өрнек түрін салып, матаға түсіру және өрнектерден композиция құрастыру.
Қажетті құралдар
- Қағаз үлгі
- Мата қиындысы
- Қайшы
- Ине, жіп
- Түйреуіштер
Сергіту бөлімі: ұлттық қолөнерге байланысты сұрақтар
-
1
Қазақ қыздарының бас киімі
Жауабы: Сәукеле
-
2
Киізден сырып, оюлап жасалған төсеніш
Жауабы: Сырмақ
-
3
Іс тіккенде саусаққа киілетін құрал
Жауабы: Оймақ
-
4
Ең көне ою
Жауабы: Қошқармүйіз
-
5
Жеңсіз жеңіл киім
Жауабы: Камзол
-
6
Кестеге арналған матаның атауы
Жауабы: Шыт
-
7
Сәндік үшін төсектің тұсына ілінетін үй бұйымы
Жауабы: Түскиіз
-
8
Кестеге арналған ине қандай болуы керек?
Жауабы: Жіңішке және қысқа
Бекіту сұрақтары
- 1 Қазақтың дәстүрлі қолөнеріне қандай бұйымдар жатады?
- 2 Киіз үйдің ішкі жасауларын атап беріңдер.
- 3 Түскиіз қай жерге ілінеді?
- 4 Сырмақ, түскиіз, текемет бұйымдарының ортақ белгісі қандай деп ойлайсыңдар?
Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Қорытынды мазмұн
Сабақ соңында қазіргі заманғы қазақтың ұлттық дәстүрлі қолөнерінің дамуы слайдтар арқылы талқыланады: дәстүрлі ою-өрнектің заманауи интерьер мен киім дизайнындағы көрінісі, қолөнердің кәсіпке айналу мүмкіндігі және шеберлікті нарыққа бейімдеу жолдары.
Бағалау
Оқушылардың жасаған эскиздері және матада құрастырған композициялары бағаланады.
Үй тапсырмасы
Түскиіз бөлшегін кестелеп тігу.
Мәтін редакцияланып, емле мен стильдік қателер түзетілді; терминдер біріздендірілді (ою-өрнек, түскиіз, басқұр және т.б.).