Абайдың талантты шәкірті
Шәкәрім Құдайбердіұлы: «Жолама, қулар, маңайға» және «Адамдық борышың»
Бұл сабақта Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығын тереңірек танып, «Жолама, қулар, маңайға» және «Адамдық борышың» өлеңдері арқылы ақынның адамгершілік ұстанымын, еңбекке көзқарасын және азаматтық үнін талдаймыз.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығын жүйелі әрі терең меңгерту.
- Дамытушылық: Өлеңді мәнерлеп оқу, жатқа айту, талдау дағдысын дамыту; сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
- Тәрбиелік: Адамгершілік, эстетикалық тәрбие беру; еңбекқорлық пен саналылыққа баулу; Шәкәрім мұрасын насихаттау.
Ұйымдастыру және ресурстар
- Әдісі: шығармашылық, зерттеу.
- Түрі: дәстүрлі сабақ.
- Пәнаралық байланыс: тарих.
- Көрнекілігі: портрет, ұлылардың пікірлері, кітаптар, газет-журналдар, сызба-кестелер, мультимедиялық тақта.
Өмірбаяны: шыққан тегі мен қалыптасу жолы
Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858 жылы 14 шілдеде Шыңғыстау өңірінде дүниеге келген. Атасы — Құнанбай, әкесі — Құдайберді (Абайдың ағасы). Бес жасында оқуға беріліп, жеті жасынан бастап атасы Құнанбайдың тәрбиесінде болады.
Әкесі Құдайберді 37 жасында дүниеден өткеннен кейін, Шәкәрім Абайдың тікелей қамқорлығын көріп өседі. Абай тәлімін бойына сіңіріп, талантты ақын, парасатты ой иесі ретінде қалыптасады. Арнайы оқу орындарында білім алмаса да, өз бетімен ізденіп, өз дәуіріндегі білімдар тұлғалардың біріне айналды.
Ақын араб, парсы, түрік тілдерін жақсы меңгеріп, орыс тілін де жетік білген. 1905–1906 жылдары Меккеге сапар шегеді.
Шәкәрім — көпқырлы тұлға
Ақын, жазушы, философ, тарихшы, аудармашы, композитор.
Лирикасы мен тақырыптық өзегі
Алғашқы өлеңін ерте жастан жазған. 1912–1915 жылдарда халық мұңын жырлау, ел мұратын көздеу, адам қасиеттерін қастерлеу — шығармаларының алтын арқауына айналды.
Еңбек тақырыбы: қастерлі парыз
Шәкәрім поэзиясында еңбек — қоғам дамуының тірегі, адам бойындағы қасиеттердің ең тұлғалысы. «Жолама, қулар, маңайға» және «Адамдық борышың» өлеңдерінде ақын еңбекті адамға жүктелген қастерлі міндет деңгейіне көтереді.
Ақын сөз өнерінің құдіретін түсінуге шақырып, Абай салған әдеби дәстүрді ұстана отырып, өз өрнегін қалыптастырды. Халық әдебиетінің бейнелі образдарын жаңа мәндік бояумен байытып, ой мен тілдің үйлесімін биікке көтерді.
«Жолама, қулар, маңайға» өлеңіндегі астар
Өлеңдегі «болыстар», «бай», «шонжарлар» — халықтың қамын ойламайтын, мансап пен пайда қуған топтың символы ретінде беріледі.
Нақыл сөздер мен рухани өзек
Жақсыдан қазына пұл қалар,
Солмайтын жасыл гүл қалар.
Ақылы дария Абайдан
Таусылмас қоры кен қалар.
Серт бергем еңбек етем деп,
Барша адамзат қамы үшін.
Алдағы атар таң үшін
Көтерем тағдыр салғанын.
Өлгенімше ізденем,
Толтырар кемін, қалғанын.
Адам үшін еңбегім,
Өмірден барлық тергенім.
Қалғанын қарап ал,
Мұрам сол, жастар, бергенім!
«Адамдық борышың»: қысқа тұжырым
- Халқыңа еңбек қыл.
- Ар сақта — оның мәнін таны.
- Талаптан: білім мен өнер ізде.
- Өміріңді сарп қыл — өлгеніңше.
- Жоба тап, жол көрсет — келешек қамы үшін.
Ой қозғау
«Менің борышым» тақырыбында шағын эссе жазу — өлеңдегі ұстанымдарды бүгінгі өмірмен байланыстыруға мүмкіндік береді.