Наурыз тойына ғана тән, көпшілікке арналған мерекелік тағам - Наурыз көже
Ұлы Дала елі • Наурызнама
Наурыз — Шығыс елдеріндегі бүкілхалықтық мейрам, яғни Ұлыстың ұлы күні. Мыңдаған жыл бұрын-ақ ол Шығыс халықтарында жыл басы ретінде тойланып, ерекше күн ретінде аталып өткен. Қазақ халқы да Наурызды айрықша бағалап, оны жыл сайын қарсы алуды дәстүрге айналдырған.
Шығыстың данышпандары Махмұт Қашқари, Әбу Райхан Бируни, Ә. Фирдоуси, Ә. Науаи, О. Һаямнан бастап, қазақтың Абай, Әлихан, Ахмет, Міржақып, Сәкен сынды ғұламалары да Наурыз жайында еңбектер, өлеңдер, өнегелі сөздер қалдырған.
Мейрамның мәні: бірлік, татулық, ізгілік
Наурыз Шығыс елдері үшін бірліктің, татулықтың, еңбектің, көктемнің, ізгіліктің, бақыттың мерекесі ретінде тойланған. Бұл күні шаттанбайтын, қуанбайтын, мейірленбейтін жан болмаған деседі.
Наурызда жақсы тілек тілеу, құттықтау, кешірім жасау, табысу сияқты адамгершілік қасиеттер кең көрініс тауып, кейінгі ұрпақ соны өнеге еткен. Мейрамның тәлім-тәрбиелік, үлгі-өнегелік, сән-салтанаттық, мәрт-жомарттық, қадір-қасиеттік нышандары көп: бәрі адамды саналыққа, әдептілікке, бауырмалдыққа, ізеттілікке және білімділікке бастайды.
Атаудың төркіні және күнтізбедегі орны
Наурыз атауы көне Парсы тіліндегі «нау» — жаңа, «руз» — күн сөздерінен шығып, «жаңа күн» деген мағынаны береді. Қазіргі күн есебі бойынша бұл күн 22 наурызға сәйкес келеді. Қазақ ұғымында да ол — жаңа жыл, ырыс-береке, мереке, жыл басы.
Көктемнің табалдырығы: табиғат пен уақыт үйлесімі
Күн мен түн теңелетін шақ
Наурыз — Шығыс күн есебі бойынша жылдың алғашқы айы. Григориан күнтізбесінде де дәл осы кезеңде күн мен түн теңеседі. Сол себепті Наурыз жыл басы саналған: қыстың соңы, көктемнің басы. Күн жылып, қар еріп, жыл құстары келе бастайды.
Халық жадысындағы қадірлі ай
Жылдың құт мезгілі ретінде Наурызды халық ерекше қастерлеген. Абай сөзімен айтсақ: «Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурызнама қыламыз деп той-тамаша қылады екен.» Кей өңірлерде мереке «Наурыз тойы» деп те аталады.
Наурызнама: той-томалақ, өнер, дәстүр
Бұл күні үлкен-кіші түгел мейрамға қатысып, көңілді ойын-сауық өткізеді. Ішімдік ішу, ренжісу сияқты жағымсыз әрекеттерге қатаң тыйым салынған. Тойда ат жарыс, палуан күрес, спорт бәсекелері, айтыс, түрлі ойындар, ән-өлең, Наурыз жырлары орындалады. Әркім үлкендерден бата сұрайды.
Ұзақтығы мен салттық салмағы
Наурызнама бұрын 3–9 күнге дейін созылған, ұлттық дәстүр мен әдет-ғұрып кеңінен қолданылатын үлкен жиын болған. Мәшһүр Жүсіп дерегінде Наурызға арналған, мерекенің мәнін түсіндіретін кітап «Салдама» деп аталғаны айтылады.
Жастар салты: «ұйқыашар» және «селт еткізер»
Наурызнамада қыз-жігіттер бас қосып «ұйқыашар» әзірлейді: ол ет, уыз сияқты дәмді тағамдардан жасалады. Жігіттер қыз-келіншектерге сақина, сырға, айна, тарақ секілді сыйлық береді — мұны «селт еткізер» дейді.
Қарттарға да арнайы жылы-жұмсақ тағамдардан «бел көтерер» дайындалып, ұсынылады.
Наурыз көже: мерекенің дәмі мен тәлімі
Наурыз тойына ғана тән, көпшілікке арналған мерекелік тағам — Наурыз көже. Әр үй оны жеті түрлі дәмнен (сүт, ет, су, тұз, құрт, жеміс және өзге де тағам түрлері) жасап, қазы, шұжық секілді мүшелер қосып, құттықтап келгендерге ықыласпен ұсынады.
Нышаны
Көптің несібесін бөлісу, дастарқанның берекесі.
Тағылымы
Жомарттық, ұйымшылдық, татулық пен бірлікке үндеу.
Дәстүрі
Келген адамға дәм татқызып, ақ тілек айту.
Наурыз жыры, бата және жұмбақ
Наурыз жыры
Наурызда айтылатын халық ауыз әдебиетінің бір саласы — Наурыз жыры. Жыр-өлең осы күнге лайықталып, мадақтау, тілек, бата, әзіл түрінде айтылады.
Ұлыс күні қазан толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы кісіден бата алсаң,
Сонда олжалы жол болар...
Ұлыстың ұлы күнінде,
Бай шығады балбырап,
Қасында жас жеткіншек,
Тұлымшағы салбырап.
Бәйбіше шығар балпиып,
Күндігі баста қайқиып,
Келіншек шығар керіліп,
Сәукелесі саудырап.
Қыз шығады қылмиып,
Екі көзі жаудырап.
Наурыз бата
Батаның түрі көп, соның бірі — Наурыз бата. Ол наурызнама өткізгендерге, Наурыз көжеге шақырғандарға, тойда өнер көрсеткен ақын-әншілерге, палуандарға, өнерпаздар мен жас талапкерлерге беріледі. Бата жалпы жұртқа, ауыл-аймаққа да арналады.
Өркенің өссін!
Әр күнің Наурыз күніңдей берекелі болсын!
Ұлың — оңға, қызың — қырға қонсын!
Еліңе елеулі, халқыңа қалаулы бол!
Айың тусын оңыңнан,
Жұлдызың тусын соңыңнан!
Бақ берсін, қыдыр дарысын!
Жастар бұл күні үлкендерден бата алуға ұмтылады, өйткені Наурызда алынған батаның орны бөлек деп саналады.
Наурыз жұмбақ
Табиғатқа, аспан әлеміне, ауа райына, күн мен түнге қатысты жұмбақ-өлеңдер Наурыз жұмбақ деп аталған. Ақындар мен қыз-жігіттер осы құбылыстарды өлеңдетіп, жұмбақтап айтысқан.
Ұшарқар Айдай туып,
Күндей батар,
Туғанда Шабансары таң сонда атар.
Аспаннан жұлдыз тарап,
Шолпан туып,
Таң райы Күнменен манауратар.
Шығыстан Үркер туса, егініңді ор,
Батса көктен, егісті егетін бол.
Қырық күн, қырық түн сол Үркер көктен безіп,
Жоғалып қараңғыда шегеді жол.
Құттықтау, төл басы және көктем белгілері
Құттықтау дәстүрі
Әр адам өзіне, отбасына, жақын туыс-туғаны мен дос-жаранына Ұлыстың ұлы күнімен құттықтап, ақ тілек айтады, бір-бірінің үйіне кіріп дәм татады.
Пәле-жала жерге енсін!
Төрт түлік ақты болсын!
Өрісің малға, үйің жанға толсын!
Наурыз төлі
Наурыз айында мал төлдей бастайды. Бұл төл «наурыз төлі» деп аталып, төл басы ретінде ерекше бағаланады. Халық түсінігінде төл басы сатылмайды, ешкімге сыйға берілмейді.
Наурызкөк
Наурыз айында ұшып келетін көктем құсы — наурызкөк. Оны алғаш көргендер «Наурыз келдің бе?» деп шақырып, жем шашады. Құсты қумайды, үркітпейді.
Есімдер, өсімдіктер және табиғат құбылыстары
Наурыз есімі
Наурыз күнінде немесе Наурыз айында туғандарды халық бақытты, ерекше жандар деп ұғынған. Сол себепті оларға Наурыз есімін беру дәстүрі болған. Қазақ арасында Наурызбай Құтпанбайұлы, Наурыз Қасымұлы сияқты әйгілі батырлар танылған. Тарихта Алтын Ордада Наурыз есімді хан болғаны да белгілі. Наурызгүл, Наурызбек, Наурызәлі секілді есімдер де жиі кездеседі.
Наурызшешек және наурызша
Наурыз айында өсетін әсем өсімдік — наурызшешек. Оны үйде де өсіреді, майының дәрілік қасиеті бар. Қазақстанның таулы аймақтарында бірнеше түрі өседі, сирек кездесетін өсімдік ретінде Қызыл кітапқа енген.
Сондай-ақ Наурыз айында жұп-жұқа, қиықша қырбық қар түседі — халық оны наурызша дейді.
«Самарқанның көк тасы жібиді»: аңыз бен астар
«Самарқанның көк тасы жібиді» деген сөз Наурыз күніне байланысты айтылады және бірнеше мәнді қамтиды.
Аңыздық түсінік
Аңыз бойынша, Ұлықбек обсерваториясындағы көктасқа дәл 22 наурыз күні Күн сәулесі түсіп, жылуы тасты «жібітеді» делінеді.
Адамгершілік астары
Бұл күні әр адам қателігі болса кешірім сұрап, кешірім беруге тиіс. Кешірмеген жанға: «Самарқанның да көк тасы жібиді, сен тастан қаттысың ба?» деп тоқтатқан.
Осы тіркес Наурыздың әлемге жылулық әкелетін мезетін де бейнелейді.
Қасиетті күнге қатысты нанымдар
Шығыс ұғымында күн мен түн теңелер тұста, яғни 22 наурыз күні, жер мен көкті жарып ерекше гуіл-дыбыс өтеді дейді. Оны жан-жануарлар ішінде жұмақтан шыққан қой ғана сезеді деген халық сенімі бар. Сол күні жаратылыста да, адам бойында да ерекше сезім мен қасиет болады деп ұғынылған.
Мұндай қасиетті күндерде тырнақ, шаш алдыруға болмайды делінеді. Әркім өзін жаман әдеттен аулақ ұстап, ниетін түзегені жөн.
Қай қырынан алсақ та, Наурыз — бүкіл халық үшін мәні терең, берекесі мол, рухани қуаты зор мереке.
Әзірлеген: Бегімхан Керімханұлы — Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі