Қазақстанның климат ерекшеліктері
Сабақтың тақырыбы
Қазақстанның климаты. Климатты қалыптастырушы факторлар. Күн радиациясы.
Сабақтың бейнесі (типі)
Жаңа білімді қалыптастыру сабағы.
Сабақтың түрі
Сыни тұрғыдан ойлау бағдарламасы шеңберіндегі сабақ.
Мақсаты
Оқушылар Қазақстан климатының ерекшеліктері мен климатты құрушы факторлар туралы білімін жүйелейді, ал күн радиациясы ұғымын қалыптастырады. Күн радиациясының түрлерімен танысып, Қазақстан аумағындағы жиынтық күн радиациясының таралу заңдылықтарын түсінуге жағдай жасалады.
Міндеттері
- Қазақстан климатының ерекшеліктеріне және климат құрушы факторларға сипаттама береді.
- Мәтінді және қосымша теориялық материалдарды оқып-зерттеу арқылы күн радиациясы, жиынтық радиация, жұтылған және шағылған радиация ұғымдарын меңгереді; карта арқылы жиынтық күн радиациясының таралу заңдылықтарын анықтайды.
- Жеке, жұппен және топпен тапсырмалар орындап, мәтінді талдайды, жинақтайды, қорытынды жасап, бағалайды.
Оқыту құралдары
- Қазақстанның физикалық картасы.
- Қазақстан аумағындағы жиынтық күн радиациясы картасы.
Негізгі ұғымдар
Климат
Белгілі бір аймаққа тән ауа райының көпжылдық режимі.
Климат құрушы факторлар
- географиялық ендік;
- ауа массалары және атмосфера циркуляциясы;
- мұхиттар мен ағыстардың әсері;
- жер бедері мен биіктіктің әсері.
Номенклатура
Астана, Петропавл, Қарағанды, Жезқазған, Тараз, Шымкент, Алматы, Владивосток, Солтүстік Қазақстан облысы.
Әдістер мен бағалау
Сабақ әдістері
- мұғалімнің проблемалық сұрақтары;
- кубизм;
- Венн диаграммасы;
- семантикалық кесте;
- 5 жолды өлең.
Бағалау
Оқушылар бағалау парағын толтырады және бір-бірін өзара бағалайды.
| Оқушының есімі | Сұраққа жауап беру | Материалды қамтуы | Пікір ерекшелігі | Белсенді тыңдау | Жолдасын жұмысқа тартуы | Жалпы ұпай |
|---|---|---|---|---|---|---|
| — | — | — | — | — | — | — |
Сабақ барысы
I. Қызығушылықты ояту
Мұғалім сабақтың жаңа білімді қалыптастыруға бағытталғанын атап өтіп, «Қазақстанның климаты» бөлімін бастағанын түсіндіреді. Бұл бөлімде оқушылар климат түзуші факторларды, ауа қысымы мен жылудың таралуын, фронттар мен желді, Қазақстан аумағындағы жауын-шашынның таралуын және өзге де тақырыптарды тереңдетіп оқиды.
Әр топта бағалау парағы болады; оқушылар тапсырмалар орындау барысында бір-бірін өзара бағалайды.
Тапсырмалар
- I топ: «Климат» және «ауа райы» ұғымдарын анықтап, бейнелі мысал келтіріңіз.
- II топ: Климат пен ауа райының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын Венн диаграммасы арқылы көрсетіңіз.
- III топ: Қазақстан қай материкте және қандай ендіктер аралығында орналасқанын анықтаңыз.
- IV топ: Қазақстан қай климаттық белдеуде орналасқанын көрсетіңіз.
- V топ: Қазақстан климатының қалыптасуына әсер ететін факторларды атаңыз.
Бейнелі мысал (үзінді)
«17 тамыз күні таңертең ауа райы жылы болды, біз аулада жеңіл киіммен доп ойнадық. Кенет 10–15 минуттың ішінде аспанды бұлт торлап, күн көзі көрінбей қалды, бір жақтан тұман пайда болды. Жарты сағаттан кейін жел көтеріліп, жаңбыр басталды. Жаңбыр екі күнге созылды…»
«Солтүстік Қазақстанда жылдың жылы кезеңі көктемде, сәуірдің соңғы аптасында (20–22-сі шамасында) басталып, мамыр айының соңына дейін созылады. Көктем қысқа — 20–30 күндей, салқын әрі құрғақ болады; бұл құбылыс жыл сайын қайталанып отырады…»
II. Мағынаны тану
Оқушылар алдын ала берілген тапсырмалар мен мәтін бойынша жұмыс жасап, ойларын жинақтайды. Нәтижесінде географиялық құбылыстардың себептерін, себеп-салдар байланыстарын (тікелей және кері) анықтауға машықтанады және негізгі ұғымдарды бекіту үшін семантикалық кесте толтырады.
Топтық жұмыс (кубизм логикасы)
- 1 топ: Суреттеңіз — Қазақстан климатының ерекшеліктері.
- 2 топ: Зерттеңіз — климат түзуші факторлар.
- 3 топ: Салыстырыңыз — Қазақстан мен Солтүстік Қазақстан облысы климатына әсер ететін факторлар (Венн диаграммасы).
- 4 топ: Қолданыңыз — Күннің тіршілікке әсері және күн радиациясы; карта бойынша таралу заңдылықтарын анықтаңыз.
- 5 топ: Дауласыңыз/қарсыласыңыз — семантикалық кесте арқылы білімді жүйелеңіз.
Күн радиациясы бойынша нақтылау
- Күн радиациясы ұғымы және өлшем бірлігі.
- Түрлері: тура, шашыранды, жиынтық, жұтылған, шағылған радиация.
- Климат карталары арқылы таралу ерекшеліктері мен заңдылықтары туралы қорытынды шығару.
Қосымша тапсырмалар (есептер мен карта жұмысы)
1) СҚО: 1 см² ауданға бір жылда түсетін жылу мөлшерін анықтау
Карта бойынша СҚО аумағы солтүстігінде 90 ккал/см², оңтүстігінде 100 ккал/см² изосызықтары арасында орналасқан:
Рж = (90 + 100) / 2 = 95 ккал/см²
2) 1 м² жерге жұтылған радиация түрінде бір жылда түсетін жылу мөлшері
95 ккал/см² × 10 000 см² = 950 000 ккал
3) Сол жылуды алу үшін қанша көмір жағу қажет?
1 кг сапалы көмір жанғанда 7 500 ккал жылу береді:
950 000 / 7 500 = 127 кг
1 гектар үшін:
127 кг × 10 000 м² = 1 270 000 кг = 1 270 т
Егер бір вагон 50 т таситын болса:
1 270 / 50 = 25 вагон
4) Картадан қала бойынша жиынтық күн радиациясын анықтау
Петропавл, Астана, Алматы, Тараз, Шымкент қалалары үшін көрсеткіштерді картадан тауып, салыстырыңыз.
5) Алматы мен Владивосток: бір ендікте болса да неге айырмашылық бар?
Бір ендік бойында орналасқан қалаларда жиынтық радиация мөлшерінің әртүрлі болу себептерін (ылғалдылық, бұлттылық, ауа массалары, теңіздік ықпал) дәлелдеңіз.
III. Ой толғаныс
Оқушылар алған білімін қорытындылау үшін бесжолды өлең құрастырады.
1 топ
Климат
Шұғыл, континентті.
Құрғайды, жылынады, ылғалданады.
Атмосфера циркуляциясына байланысты қалыптасқан режим.
2 топ
Ауа
Арктикалық, қоңыржай.
Ығысады, көтеріледі, алмасады.
Үнемі қозғалыста болатын ауа массаларының құбылысы.
3 топ
Күн
Жарық, жылы.
Шашырайды, жұтылады, шағылады.
Географиялық ендікке қарай өзгеретін сәуле.
4 топ
Ауа райы
Ыстық, суық.
Өзгереді, қалыптасады, байқалады.
Жергілікті жерге тән тропосфераның күйі.
5 топ
Радиация
Тура, шашыранды.
Өзгереді, жұтылады, шағылады.
Мезгіл мен бұлттылыққа байланысты өзгеретін сәуле.
IV. Бағалау
Оқушылар бағалау парағын толтырып, тапсырмалар бойынша жинаған ұпайын қорытындылайды.
V. Үй тапсырмасы
- §20 — мәтінді оқу, сұрақтар мен тапсырмалар бойынша жұмыс.
- Жұмыс дәптерін толтыру.