Ішкі жүйе - жүйені құрайтын негізгі бөлшектер
Бұл мәтін тәрбиешілерге арналған ТТШТ (ойлап тапқыштық тапсырмалардың шешілу теориясы) бойынша қысқаша теориялық минимум ретінде ұсынылады. Материал С. И. Гин еңбегінің аудармасына негізделген. ТТШТ авторы — ойлап тапқыш әрі қияли жанрдағы жазушы Г. С. Альтшуллер.
Негізгі ұғымдар
ШЕД — шығармашылық елестетуді дамыту. РТВ курсы — ТТШТ-ның құрамдас бөлігі.
ТТШТ тәсілдерінің бірі — нысанның қарама-қайшы қасиеттерін көру және оларды талдау: бір нәрсе бір мезетте «жақсы/жаман», «үлкен/кіші», «мықты/әлсіз», «ыстық/суық» болуы мүмкін.
Қарама-қайшылық және оны шешу
Қарама-қайшылық — белгілі бір нысанның бір-біріне қарсы қасиеттерге ие болуы (немесе солай көрінуі). Қарама-қайшылықты шешу тәсілдері — нысанның қарсы белгілерді қандай жағдайда, қай бөлігінде немесе кім үшін иеленетінін нақтылайтын түсіндіру.
1) Уақыт бойынша
Нысан әртүрлі уақытта қарсы қасиеттерге ие болады.
Мысал: сүңгі мұз. Алғашында ұзын, кейін еріп қысқарады. Демек, әр кезеңде «ұзын» да, «қысқа» да болуы мүмкін.
2) Кеңістік бойынша
Нысанның әр бөлігі әртүрлі қасиетке ие болады.
Мысал: үтіктің табаны ыстық, ал сабы салқын.
3) Жүйе бойынша
Нысан басқа нысандармен бірге (жүйеде) болғанда, қасиеті өзгеше байқалады.
Мысал: сіріңке қорабындағы сіріңкелердің бір бөлігі оңай сынады, ал бір бөлігі берік болуы мүмкін.
4) Қарым-қатынас бойынша
Нысан бір адамға пайдалы көрінсе, екінші адамға керісінше әсер етуі мүмкін.
Мысал: фильм бір көрерменге ұнайды, ал басқа көрерменге ұнамауы мүмкін.
Жүйе және оның деңгейлері
Жүйе — элементтері жеке тұрған кезде бастапқы қызметті толық атқара алмайтын, өзара байланысқан бөліктерден тұратын тұтастық.
Жүйеге мысал
Ұшақ — жүйе. Оның элементтері: қанаттар, кабина, дөңгелектер, қозғалтқыштар. Бөліктер белгілі бір ретпен және байланыста орналасқанда ғана «ұшуға арналған ұшақ» қызметі пайда болады.
Ішкі жүйе
Жүйені құрайтын негізгі бөлшектердің (элементтердің) жиынтығы.
Жоғарғы жүйе
Қарастырылып отырған жүйе соның бір бөлігі болып табылатын, деңгейі жоғары жүйе.
Жүйелік оператор
Нысанды өткен, қазіргі және болашақ тұрғысынан, сондай-ақ оның ішкі жүйесі мен жоғарғы жүйесін қамти отырып талдау тәсілі.
Дереккөз және авторлық белгі
Жамбыл облысы, Тараз қаласы, №13 балабақша меңгерушісі:
Нурпеисова Мереке Зулкарнаевна