Жетім балалардың отбасына ену мүмкіндіктері

Тақырыптың өзектілігі

Қазақстан азаматтары қатарындағы әрбір жетім баланың тағдыры — ел үшін аса маңызды мәселе. Сондықтан ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың ерекшеліктерін, олардың болашағын және отбасына ену мүмкіндіктерін зерттеу өзекті.

Баланың отбасына сіңісіп, өнегелі тәрбие алып, кейін өз отбасын құруы — қоғамның әлеуметтік деңгейін айқындайтын маңызды өлшемдердің бірі. Жетім балалар санының өсуі — қоғам үшін теріс үрдіс; ол ұзақ мерзімде әлеуметтік тәуекелдерді күшейтеді.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы

Отандық зерттеулерде балалар үйі тәрбиеленушілерінің қарым-қатынасы, танымдық қабілеттері және панасыздық мәселесі жиі қарастырылады. Алайда балалар үйі тәрбиеленушілерінің отбасына ену деңгейі, отбасындағы мүмкіндіктері және өздігінен бейімделуі тақырыбы әлі де жеткілікті дәрежеде зерттелмеген.

Сондықтан бұл зерттеу қоғам үшін де, асырап алушы ата-аналар үшін де, сондай-ақ жаңа тұрмыстық орта құруға қадам басқан жастар үшін де қолданбалы мәні бар жұмыс ретінде ұсынылады.

Қазақстанда балалар үйі және жетім балаларға қатысты жүйелі ұғымдар ХХ ғасырдың 1920 жылдарынан бері қалыптаса бастады. КСРО кезеңіндегі ұжымдастыру, төңкеріс және азаматтық соғыс салдары аштыққа әкеліп, жетім балалар саны күрт артты. Соның нәтижесінде алғашқы балалар үйлері ашылды, кейін мұндай мекемелер көбейді.

Уақыт өте келе Қазақстан халықаралық бала асырап алу тәжірибесіне де жүгінді. 1999 жылдан бастап шетелге асырап алынған балалар саны артты. Балалардың құқығын қорғау комитетінің дерегіне сәйкес, әлемнің 30 елінде қазақстандық жетім балалар бар екені айтылады.

ҚР Білім және ғылым министрлігінің 2005 жылғы деректеріне сәйкес, республикада көптеген балалар интернат ұйымдарында тәрбиеленген (мектеп-интернаттар, балалар үйлері, түзету мекемелері және ерекше жағдайды қажет ететін балаларға арналған мектеп-интернаттар).

Интернаттық ортада баланың ата-ана мейірімі мен тұрақты қолдауға зәру болуы оның дамуына кері әсер етіп, кейін ауыр психологиялық салдарға ұласуы мүмкін. Сонымен қатар мұндай мекемелерде әлеуметтік орта біртекті әрі шектеулі болып келеді: ортақ жатын бөлмелер, асхана, ойын және оқу бөлмелері, акт залы және т.б. Бұл жағдайлар баланың дара дамуына және өздігінен бейімделуіне жеткілікті кеңістік бере бермейді.

Баланың өмір сүруі мен дамуына ең қолайлы орта — отбасы. Бүгінде Қазақстанда ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды азаматтардың отбасыларына берудің бірнеше түрі бар. Отбасылық өмірге барынша жақын нұсқалар қатарында: ұлттық және халықаралық асырап алу, патронаттық тәрбие, қамқоршылық пен қорғаншылық, отбасы үлгісіндегі балалар үйлері және балалар ауылдары аталады.

Таңдау баланың мүддесіне, сондай-ақ асырап алушы немесе тәрбиешінің мүмкіндігі мен дайындығына қарай жүзеге асырылады. Төменде осы нысандардың мазмұны қысқаша жүйеленеді.

Практикалық байқау

Баланы отбасына неғұрлым ертерек орналастырып, жүйелі қолдау көрсетсе, оның ашық қоғамда өзін ұстауы, әлеуметтік бейімделуі және әлеуметтенуі соғұрлым нәтижелі болады. Осы ұстаныммен бала 12 жасында отбасына қабылданып, қауіпсіз орта, тұрақты күн тәртібі және мүддесіне сай дамыту мүмкіндіктері қарастырылды.

Балалар үйінен түлеп шыққан жасөспірімдердің өмірде жиі қиындыққа ұшырауы (тұрғын үй мен жұмыстан айырылу қаупі, қылмысқа араласу немесе қылмыс құрбаны болу, суицид қаупі) — отбасылық қолдаудың қаншалықты маңызды екенін көрсететін факторлар.

Баланы отбасына беру нысандарының қайсысы таңдалса да, негізгі түйін — баланың жаңа ортаға қауіпсіз әрі сәтті бейімделуі. Кей жағдайларда мемлекеттік жобалардың іске асу барысында әлсіз тұстары байқалады: асырап алынған балалардың бір бөлігі қайтадан мекемеге қайтарылғаны туралы деректер кездеседі. Бұған отбасылық дағдарыстар, жауапкершіліктің дұрыс бағаланбауы, сондай-ақ зорлық-зомбылыққа қатысты ауыр оқиғалар себеп болуы мүмкін.

Мұндай фактілер баланың психикасына ұзақ мерзімді зиян келтіретіні айтылып жүр; сондықтан бақылау, іріктеу, даярлау және психологиялық сүйемелдеу тетіктері өте маңызды. Осыған байланысты халықаралық асырап алу ісі де қатаң құқықтық және ұйымдастырушылық бақылауды талап етеді: агенттіктердің жауапкершілігі, мониторинг және есептілік тетіктері күшейтілуі тиіс.

Жаңа отбасына келген балада ұялу, имену, жатсыну сияқты реакциялар болуы — қалыпты құбылыс. Бұл кезеңде ата-ана тарапынан жүйелі қолдау көрсетілсе, бейімделу жеңілдейді және отбасылық қарым-қатынас орнығады.

Қамқорлық, қолдау және асырап алу шараларының жүзеге асу деңгейін бағалау әрі дамытуға қадам ұсыну мақсатында Семей қаласында асырап алған және патронаттық тәрбиеге алған отбасылармен сұхбат жүргізілді.