Жануарлар арасындағы байланыс
Сабақтың тақырыбы
Тіршілік ету ортасы. Экологиялық факторлар.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Тіршілік ету ортасы мен экологиялық факторлар туралы жалпы мағлұмат беру, білімдерін тереңдету. Экологиялық факторлардың үш тобын (өлі табиғат, тірі табиғат, адамның қызметі) қарастыру.
Дамытушылық
Оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру, өз ойын ашық айтуға, жұпта және топта жұмыс істеуге дағдыландыру.
Тәрбиелік
Адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру, сабырлы әрі ізденімпаз болуға тәрбиелеу, табиғатты және жануарларды қорғауға үндеу.
Әдіс-тәсілдер
- Сын тұрғысынан ойлау элементтері
- «Робин Раунд» әдісі, «Джигсо» әдісі
- Тест, түсіндірмелі-көрнекілік, репродуктивті әдіс
- Топқа бөлу және «Сиқырлы таяқша» ойыны
Ресурстар және байланыстар
Көрнекілігі
Суреттер, тест тапсырмалары.
Техникалық құрал-жабдық
Белсенді тақта, слайдтар.
Пәнаралық байланыс
Бейнелеу өнері, өмірмен байланыс.
Негізгі ұғымдар
Тіршілік ету ортасы, экология, экологиялық факторлар, бейімделу, жыртқыштық.
Сабақтың құрылымы
- I Ұйымдастыру кезеңі
- II Үй тапсырмасын тексеру
- III Жаңа білімді меңгерту
- IV Жаңа білімді бекіту
- V Қорытындылау
- VI Үй тапсырмасын беру
- VII Бағалау
Ой қозғау: «Табиғаттағы барлық жылу — күннен, өмірдегі барлық жылу — адамнан.» (М. Пришвин)
Оқушылардың көңіл күйін сұрап, сабаққа жағымды ахуал қалыптастыру.
Үй тапсырмасын тексеру: жылдам сұрақтар
«Менен сұрақ — сіздерден жылдам жауап» форматы арқылы өткен тақырыпты қайталаймыз.
- Табиғаттағы тірі организмдердің маңызды қасиеттерінің бірі қандай?
- Организмдердің қоректенуі қалай жүреді?
- Барлық тірі организмдерде тыныс алу мүшелері қалай қалыптасқан?
- Өсімдіктердің тыныс алуы дегеніміз не?
- Тірі организмдерде зат және энергия алмасуы қалай жүреді?
- Организмдердің тағы бір маңызды қасиетін ата.
- Табиғатта көбеюдің қандай түрлерін білесің?
Жаңа білім: тіршілік ету ортасы және экологиялық факторлар
Тірі ағзалар қоршаған ортамен үздіксіз байланыста өмір сүреді. Осы байланыстарды түсіну — экологияны меңгерудің өзегі.
Тіршілік ету ортасы
Тіршілік ету ортасы — организм мекен ететін табиғаттың бір бөлігі. Біздің ғаламшарда тірі ағзалар негізінен төрт түрлі ортаны игерген:
- су ортасы
- ауа ортасы
- құрлық ортасы
- ағзалар ішінде/ағзаларда тіршілік ету
Экология деген не?
Тірі организмдердің бір-бірімен және сыртқы ортамен қарым-қатынасы туралы ғылым экология деп аталады (грекше oikos — «үй, мекен», logos — «ілім»).
«Экология» терминін 1866 жылы неміс биологы Эрнст Геккель енгізген.
Экологиялық факторлар: 3 топ
Экологиялық факторлар — ағзаға әсер ететін және тіршілік ортасын құрайтын элементтер. Олар үш топқа бөлінеді:
Өлі табиғат факторлары (абиотикалық)
Жарық, жылу, жел, жаңбыр, бұршақ, топырақ, судағы тұздар, газ құрамы.
Тірі табиғат факторлары (биотикалық)
Организмдердің бір-біріне әсері: қоректік байланыстар, тозаңдандыру, симбиоз, бәсекелестік, жыртқыштық және т.б.
Адам факторы (антропогендік)
Табиғатты пайдалану, ластану, мекен ету ортасын өзгерту, жануарларды аулау және ресурстарды шамадан тыс тұтыну.
Абиотикалық факторлар: мысалдар және әсері
Жарық
Жарық тірі организмдердің таралуын айқындайтын ең маңызды факторлардың бірі. Оның әсерінен өсімдіктер мен жануарларда тәуліктік және маусымдық өзгерістер байқалады.
Мысалы, жаздың ортасында қорек пен жауын-шашын жеткілікті болса да, кейбір өсімдіктер өсуін бәсеңдетеді немесе тоқтатады: тұқым мен жеміс пісіп, қоректік заттар жинала бастайды.
Су
Су өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігінде ерекше рөл атқарады. Оның жетіспеуі тіршілік процестерінің баяулауына, тоқтауына, тіпті ағзаның өліміне әкелуі мүмкін.
Бейімделу мысалдары: жантақтың тамыры 16 метрге дейін жетеді; сексеуілдің қабыршақ тәрізді, ал кактустың ине тәрізді жапырақтары судың булануын азайтады. Кейбір жануарлар (кеміргіштер, тасбақалар) жазғы ұйқыға кетеді.
Температура
Температура — құрлықтағы көптеген жануарлар мен өсімдіктер үшін негізгі фактор. Көп ағзалар үшін төзетін ең жоғары температура әдетте +40…+45°C шамасынан аспайды.
Температураға әсіресе салқын қанды жануарлардың тіршілігі тәуелдірек: салқын түскенде қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылар қозғалысын азайтып, қыста ұйқыға кетеді. Көктемде олар күнге қыздырынып шығуға бейім.
Жылы қанды жануарлардың артықшылығы
Құстар мен сүтқоректілер — жылы қанды жануарлар. Олардың дене температурасы тұрақты, сондықтан сыртқы орта температурасының өзгерісіне төзімді келеді.
Солтүстік ендіктерде қыстайтын құстарды мамық жабыны, сүтқоректілерді қалың жүн мен тері астындағы май қабаты қорғайды. Қыста қорек табу қиындағанда кейбір аңдар (аю, борсық, тышқандар) қысқы ұйқыға кетеді, ал көптеген құстар жылы жаққа көшеді.
Биотикалық байланыстар: организмдер бір-біріне қалай әсер етеді?
Өсімдік пен жануардың өзара тәуелділігі
Жануарлар, саңырауқұлақтар және бактериялардың көпшілігі жасыл өсімдіктер түзетін органикалық заттармен қоректенеді. Бірақ өсімдіктердің өзі де жануарларсыз толыққанды тіршілік ете алмайды.
- Тозаңдандыратын бунақденелілер болмаса, көптеген гүлді өсімдіктер тұқым түзбес еді.
- Құстар мен бунақденелілер өсімдік тұқымдарының таралуына ықпал етеді.
Саңырауқұлақтармен байланыс (симбиоз)
Көптеген орман ағаштары саңырауқұлақтармен өзара тиімді байланыс түзеді. Саңырауқұлақ жіпшелері арқылы ағаштар қосымша ылғал мен минералды заттарды жақсы сіңіреді. Сондықтан қайың, емен, шырша, қарағай сияқты ағаштар биік әрі мықты болып өседі.
Пайдалы байланыс: құмырсқа мен біте
Құмырсқалар бітелердің тәтті шырынмен қоректеніп, оларды қорғайды және таратады. Тіпті бітелерді ағаштың жас өркендеріне апарып, кейде илеуде «бағып» та алады.
Жыртқыштық: табиғи тепе-теңдіктің бөлігі
Егер жануардың бір түрі екіншісін ұстап, өлтіріп жесе (мысалы, түлкі — тышқанды, қасқыр — қоянды), мұндай қарым-қатынас жыртқыштық деп аталады.
Жыртқыштар табиғатта «санитар» рөлін атқарады: олар көбіне ауру және әлсіз дараларды ұстап, популяция ішінде аурудың таралуын тежейді.
Адам қызметінің табиғатқа әсері
Соңғы жылдары адамның тірі организмдерге әсері айтарлықтай күшейді. Әсер екі жолмен байқалады: тікелей және жанама.
Тікелей әсер
Әр түрлі жануарларды аулау және олардың санын қысқарту.
Жанама әсер
Ағаш кесу, даланы жырту, батпақты құрғату сияқты әрекеттер мекен ету ортасын өзгертеді. Жаңа жағдайға бейімделе алмаған түрлер жойылып кетуі мүмкін.
Ластану салдары
Ағынды сулар, улы химикаттар және өндіріс қалдықтары қоршаған ортаны ластап, тірі ағзалардың барлығына зиян келтіреді. Бұл көбіне өсімдіктер мен жануарлардың қырылуына, соның нәтижесінде биоалуантүрліліктің азаюына әкеледі.
Бекіту тапсырмалары
1-топ: Тірі табиғат
«Қай тұжырым дұрыс?» тапсырмасы.
2-топ: Өлі табиғат
Жануарлар мен табиғат арасындағы байланысты ашу: «Суреттер сөйлейді».
3-топ: Экология
Экология тақырыбына сурет салу.
Сәйкестендіру тест
Тақырыпты қорытындылау үшін сәйкестендіру форматындағы тест орындалады.
Қорытындылау
«Не түсіндім, не білдім?»
Сұрақ–жауап арқылы негізгі ұғымдар жүйеленеді.
«Сиқырлы таяқша» ойыны
Оқушылар жауап беріп, өз ойларын қысқа әрі нақты тұжырымдайды.
Үй тапсырмасы
- § 24. «Тіршілік ету ортасы» тақырыбын оқу.
- «Экология» тақырыбына қысқаша хабарлама жазу.
- «Экология» тақырыбына тест құрастыру.
Бағалау
Оқушылардың жұмысқа қатысуы, топтық тапсырмалардағы белсенділігі және тест нәтижелері негізінде бағаланады.