Қазақша рефераттар

Көшпелі және отырықшы өркениеттер арасындағы байланыс

Көшпелі және отырықшы өркениеттер арасындағы байланыс

Бұл материал сабақ жоспары негізінде құрастырылған: оқушылардың көшпелі және отырықшы қоғамдардың өзара ықпалдастығын түсінуіне, тарихи деректермен жұмыс істеуіне және негізгі ұғымдарды жүйелеуіне бағытталған.

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Ертедегі көшпелілер мен отырықшылардың байланыстары, «көшпелі өркениет» ұғымы, қалалардың өсуі, жартылай көшпелілермен қарым-қатынастың дамуы туралы толық түсінік қалыптастыру. Темір дәуірі мен орта ғасырлардағы байланыстарды талдау арқылы білімді тереңдету.

Дамытушылық

Өз бетінше қорытынды жасауға, негізгі ойды ажыратуға, зерттеу жұмыстарын қорғауға, пікірін дәлелдеуге және еркін жеткізуге дағдыландыру. Ой-өрісті кеңейтіп, пәнге қызығушылықты арттыру.

Тәрбиелік

Адамгершілікке, имандылыққа, тарихи және өнер ескерткіштерін қорғауға, Отанды сүюге және ұлттық мұраға құрметпен қарауға тәрбиелеу.

Сабақ түрі

Аралас сабақ. Дамыта оқыту технологиясы.

Әдістер

Әңгіме, пікір алмасу, ізденіс, «саяхат» әдісі.

Көрнекілік

Интерактивті тақта.

Сабақ барысы (қысқаша құрылым)

  1. I

    Ұйымдастыру кезеңі

    Амандасу, оқушыларды түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.

  2. II

    Үй тапсырмасын сұрау

    Материалдық мәдениет, рухани мәдениет, жартылай көшпелілердің діни наным-сенімдері бойынша сұрақтар мен тапсырмалар.

  3. III

    Қорытынды

    Өткен материалды жинақтау.

  4. IV

    Жаңа сабаққа кіріспе

    Күн тәртібі, мақсат-міндеттер, тақырыппен таныстыру.

  5. V

    Жаңа сабақ

    Өркениет ұғымы, кезеңдер бойынша байланыс, қалалардың өсуі және өзара ықпал.

  6. VI

    Есте бекіту

    Тест тапсырмалары.

  7. VII

    Қорытынды, бағалау

    Оқушылардың жұмысына талдау, бағалау.

  8. VIII

    Үй тапсырмасы

    5-тарау бойынша қорытынды бақылауға дайындық.

Үй тапсырмасы бойынша сұрақтар мен талқылау

Блиц-сұрақтар

жылдам жауап

1) Материалдық мәдениет дегеніміз не? Мысал келтір.

Материалдық мәдениет — адамдардың тұрмыс-тіршілігіне қажет заттық дүниесі: баспана, киім, құрал-сайман, қару-жарақ, әшекей, ыдыс-аяқ және т.б.

2) Қойбағар, Арпаөзен, Таңбалы жартастарындағы суреттер нені көрсетеді?

4–6 доңғалақты арбалардың бейнесі сақтардың жылқыны арбаға жегіп, көшіп-қонуға пайдаланғанын аңғартады. Гиппократ арбалардың шағын екенін, киізбен жабылған күркелі түрлері жаңбыр мен желден пана болғанын, арбада көбіне балалар мен әйелдер отыратынын, ал ерлердің ат үстінде жүретінін жазған.

3) Көшпелілер арбаға нені жекті? Бұл туралы кімдер жазған?

Арбаға көбіне өгіздер мен түйелер жегілген. Грек тарихшылары сақтардың ағаштан жасалған үйлерде тұрып, қыста үстін тығыз ақ киізбен жабатынын айтады.

Сөзді жалғастыр (тақырыптық тапсырма)

талдау

Мәтіндегі көп нүктелер — оқушының білімін тексеруге арналған бос орындар. Тапсырманы орындағанда этномәдени атауларды, археологиялық деректерді және тарихи терминдерді дәл қолдану ұсынылады.

Үзінді 1

«Үйсіндер … салынған қыстауларда тұрса, қаңлылар … тұрғызылған үй-жайларда мекендеген».

Үзінді 2

Есік обасынан табылған «Алтын адамның» киімі мен әшекейлеріндегі жануарлық бейнелер (аң стилі) және қару-жарақ, белдік әбзелдерінің көркемделуі туралы сипаттама.

Үзінді 3

Берел қорғанынан табылған аттардың әбзелдері мен органикалық материалдардың жақсы сақталуына тоң қабатының әсері болғаны туралы дерек.

Рухани мәдениет: наным-сенім және өнер

Күнге табыну

Негізгі құдай ретінде Күнге табыну кең тараған. Күннің құрметіне жылқыны құрбандыққа шалу дәстүрі болған. Кейбір жерлеулерде адамның жанында аттың басы, әбзелдері немесе бөлшектері қатар көмілгені соның айғағы ретінде түсіндіріледі.

Отқа май құю салты

Келін түскенде немесе күйеу алғаш келгенде отқа май құю салты орындалған. Бұл дәстүр жаңашылдық пен өзгерісті, оттың тазартып-жаңартушы күшін білдіретін рәсім ретінде түсіндіріледі.

Аң стилі

Әртүрлі бұйымдарға салынған жануар мүсіндері бойтұмарлық мәнге ие болған. Бұл бейнелер тайпалардың өмірін, қиялын, аңыздарын көрсетеді; жануарлар тартысы сол дәуірдегі рулар арасындағы қақтығыстар мен жаугершілік кезеңдерді ишаралайды. Кейбір зерттеулерде бұл мұралар сақ заманының эпикалық дәстүрімен де байланыстырылып қарастырылады.

Ой толғаныс: бейнеленген жануарлар және ғылыми болжамдар

Қандай жануарлар бейнеленді және неге?

Арқар, тауешкі, жолбарыс, қабылан, бұғы, түйе, жылқы және бұлан секілді жануарлар жиі бейнеленген. Олар еркіндік, батылдық, бостандық нышандары ретінде ұғынылған.

Аң стилінің пайда болуы туралы екі болжам

  • Скиф-сақ тайпалары бұл өнерді Алдыңғы Азиядан қабылдаған; б.з.д. V ғасырдан бастап өз аймағында кең таратқан деген пікір.
  • Ықпал б.з.д. VI ғасырдың соңы — Ахеменидтер дәуірінде ерекше күшейген деген тұжырым (алғашқы пікірді жоққа шығармайды).

Дереккөздер мен тақырыптық тұғырлар

Жартылай көшпелілердің діни наным-сенімдерін талқылауда келесі нысандар мен ұғымдар тірек ретінде қарастырылады:

Таңбалытас Күлтегін Ұлы Жібек жолы Тараз Ақбешім Ислам діні

Жаңа сабақ: өркениет және өзара ықпалдастық

Өркениет дегеніміз не?

Өркениет — өркендеген, дамыған қоғам ұғымы. Дегенмен көшпелілер өркениетін бүгінгі индустриялық өркениет өлшемімен тікелей салыстыру дұрыс емес. Оны темір дәуірінің бастапқы кезеңдерінде ру-тайпалардың тіршілік көздерінің, шаруашылығы мен мәдениетінің дамуы ретінде түсінген орынды.

Көшпелілер сан мыңдаған төрт түлік өсіріп, материалдық және рухани игіліктерін тек өз ішінде ғана емес, өзге елдермен алмасу арқылы да дамытты. Қару-жарақ, құрал-сайман жасау, металл өңдеудің өркендеуі және әйгілі аң стиліндегі туындылар мәдениет тарихында ерекше орын алды. Археологиялық зерттеулер көшпелілер өркениетінің болғанын нақты дәлелдейді.

Негізгі түйін: көшпелі және отырықшы өркениеттер бір-бірінсіз өмір сүрмеген; олардың байланысы ежелгі дәуірлерден белгілі.

Ежелгі дәуірдегі байланыстар (б.з.д. VII–V ғғ.)

Қазақстан қандай елдермен қарым-қатынас жасады?

Қазақстан мен Орталық Азия тайпалары Қытай, Ассирия, Мидия, Персия секілді мемлекеттермен байланыс орнатқан. Бұл байланыстар жағдайға қарай бейбіт те, соғыс сипатында да болған.

Жазба дерек пен археология нені дәлелдейді?

Өзара ықпалдың іздері заттай деректерден байқалады: Ұйғарақтағы ыдыстар мен моншақтар, Пазырықтан табылған жібек ат жапқышы, сондай-ақ Оңтүстік және Батыс Еуропада б.з.д. VI–V ғасырларға жататын жібек және жүн бұйымдар.

Темір дәуірінің соңы (б.з.д. III ғ. — б.з. V ғ.)

Бұл кезеңде көшпелі және отырықшы өркениеттер арасындағы байланыстар күшейді. Әсіресе Қытаймен байланыстар бірнеше бағытта көрінді:

  • Қытай–үйсін байланыстары
  • Қытай–ғұн байланыстары
  • Қытай–қаңлы байланыстары

Ерте орта ғасырлар және орта ғасырлар (б.з. VI–IX ғғ. және кейінгі кезеңдер)

  • Көшпелілер мен отырықшылар арасындағы экономикалық және мәдени байланыс
  • Қала тұрғындары мен дала тұрғындарының өзара ықпалы
  • XVI ғасыр: Өзбек хандығы мен Қазақ хандығы арасындағы байланыстар
  • Орталық Азия мен Қазақстан арасындағы аймақаралық қарым-қатынас

Қалалардың өсуі және байланыстардың тереңдеуі

Қалалық мәдениеттің дамуы жартылай көшпелілер мен отырықшы аймақтардың өзара алмасуын күшейтті: сауда, қолөнер, рухани ықпал және басқару тәжірибелері қатар дамыды.

Бой көтерген қалалар

Сырдария бойы

  • Отырар
  • Сауран
  • Түркістан
  • Сығанақ

Қаратаудың солтүстігі

  • Созақ
  • Баба ата
  • Құмкент
  • Шолаққорған
  • Сайрам

Жетісу аймағы

  • Тараз
  • Талхиз (Талғар)
  • Мерке
  • Құлан
  • Баласағұн

Талқылау

Шу өңіріндегі Баласағұн қаласының өсіп-өркендеуін сипаттаңыз: географиясы, сауда жолдары, қолөнер және саяси маңызы.

Дәлелдеу

Жартылай көшпелілер мен отырықшылар арасындағы байланысты нақты мысалдармен дәлелдеңіз: тауар алмасу, мәдени ықпал, әскери-саяси одақтар.

Талдау

Қалалардың ішкі құрылыс жүйесіндегі жаңа нысандарды атаңыз және екі өркениеттің қоғам дамуына қосқан үлесін салыстырыңыз.

Есте бекіту: тест сұрақтары

  1. 1) Қытайлар ғұндарға қай тәңірқұты кезінде салық төлеп отырған?

    a) Бумын b) Мөде c) Тимун d) Кенон e) Имитун

  2. 2) Ғұндарда онмыңдық әскер басын қалай атаған?

    a) Мыңбасы b) Түмен басы c) Түмен d) Тимун e) Таман басы

  3. 3) «Алтын киімді адам» алғаш табылған оба қалай аталады?

    a) Қарғалы b) Бесшатыр c) Есік d) Шілікті e) Беғазы

  4. 4) Темір дәуіріндегі тайпалардың табынған басты құдайы не болды?

    a) Жұлдыз b) Ай c) Күн d) Аспан e) Жер

  5. 5) Ертедегі түріктердің жазба деректерінде шамандарды қалай атаған?

    a) Диуана b) Кам c) Пері d) Молда e) Умай

  6. 6) Темір дәуіріндегі тайпаларда діни наным-сенімге байланысты қандай өнер пайда болды?

    a) Өсімдіктер стилі b) Жануарлар стилі c) Тау стилі d) Аң стилі e) Аспан стилі

  7. 7) Темір дәуірінің қай кезеңінде көшпелі және отырықшы өркениетті елдер арасында байланыстар болды?

    a) б.з.д. X–V ғғ b) б.з.д. IX–VIII ғғ c) б.з.д. VII–VI ғғ d) б.з.д. III ғ — б.з. V ғ e) б.з.д. II ғ — б.з. II ғ

  8. 8) Қытай жазба деректерінде үйсіндердің ел басын қалай атады?

    a) Тәңірқұты b) Гуньмо c) Қаған d) Бек e) Хан

  9. 9) Орта ғасырлардың орта кезеңінде (X–XIII ғғ.) қалалардың саны қаншаға жетті?

    a) 20 b) 25 c) 28 d) 33 e) 36

Авторлық дерек

Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Катон ауылы, Ленин атындағы орта мектебі КММ. Тарих пәнінің мұғалімі: Мергазина Анар Ерлановна.