Қазақша рефераттар

Кене энцефалиті

Биология · 7-сынып

Сабақ тақырыбы: Кенелер. Тіршілік ортасы, паразиттік тіршілік ету дағдысы, кенелерден қорғану шаралары, табиғаттағы және адам өміріндегі рөлі.

Білімділік мақсаты

Кенелердің тіршілік ету барысында қоршаған ортаға және адамға тигізетін зиянын, сондай-ақ олар арқылы таралатын ауру түрлерін таныстыру.

Дамытушылық міндеті

Оқушылардың ойлау қабілетін арттыру, ғылыми дүниетанымын кеңейту.

Тәрбиелік міндеті

Алған білімді іс жүзінде қолдану, ауыл шаруашылығына келтіретін зиянын түсіну, сақтық шараларын есте сақтауға дағдылану.

Көрнекіліктер

  • Кенелердің түрлеріне арналған суреттер
  • Слайдтар (презентация)

Сабақтың ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушыларды түгендеу.
  • Сабаққа назар аударту.

Үй тапсырмасы

Өрмекшітәрізділердің негізгі ерекшеліктерін сипаттау:

  • Дене құрылысының ерекшеліктері
  • Қажетсіз заттарды сыртқа шығарудағы ерекшелігі
  • Тыныс алудың ерекшеліктері
  • Ас қорыту ерекшеліктері
  • Жүйке жүйесі
  • Көбею ерекшеліктері

Жаңа сабақ: Кенелер

Кенелер — өрмекшітәрізділерге жататын буынаяқтылар тобы. Олардың кейбір түрлері ауыл шаруашылығына орасан зиян келтіреді, ал кейбірі зиянкестердің табиғи жауы ретінде пайдалы рөл атқарады.

Паразитті түрлері жануарлардың денесіне жабысып, қанын сорып тіршілік етеді және жұқпалы ауру қоздырғыштарын таратуы мүмкін.

Иксодид кенелері (жайылым кенелері)

Иксодид кенелері — елімізде кездесетін кенелердің ішіндегі ірілерінің бірі. Толық жетілген аналық кененің дене ұзындығы шамамен 3 мм.

  • Пішіні көбіне жұмыртқаға ұқсас сопақша.
  • Түсі ақшыл қоңыр немесе қара.
  • Тұмсығы қан соруға жақсы бейімделген.
  • Қан сорған кезде дене жабындысы созылып, үлкейеді.
  • Дене сыртын кутикуладан түзілген қалқаншалар қаптайды.
  • Ересек дарақта 4 жұп аяқ болады, сол арқылы иесіне берік жабысады.

Даму кезеңдері: жұмыртқа → дернәсіл → нимфа → ересек кене.

Қауіпті түрлер және ерекшеліктер

Иксодид кенелерінің ішінде көктемгі энцефалит вирусын тарататын қауіпті түрлер кездеседі. Аш кезіндегі тұрқы шамамен 4 мм, қан сорғаннан кейін 11 мм-ге дейін ұлғаюы мүмкін.

  • Арқасындағы қара қоңыр қалқаншасы жылтырап тұрады.
  • Аяқтарында өткір тісшелер болады.

Қазақстанда Boophilus calcaratus кенесі де кездеседі. Оның айырмашылығы — дамуы көбіне бір ғана жануардың (немесе ұсақ кеміргіштердің) денесінде өтеді; шөлейтте де, ылғалды өңірлерде де тіршілік ете алады.

Паразитиформды кенелер туралы

Паразитиформды кенелердің дене тұрқы салыстырмалы түрде ірі, олар жай көзге көрінеді. Негізінен жануарлар денесінде паразиттік жолмен тіршілік етеді және түрлі ауру қоздырғыштарын тасымалдауы мүмкін.

Жайылым (иксодид) кенелерінің денесі — идиосома. Дене пішіні даму сатысына және қанға тою деңгейіне қарай өзгереді: аш кезде жалпақтау, тойынғанда домалақтанып сопаяды.

Арбовирустық және табиғи-ошақты жұқпалардың алдын алу

1) Туляремия

Туляремия — зооноздық, табиғи-ошақты, аса қауіпті ауру. Табиғатта негізгі таратушылар — кеміргіштер мен иксодид кенелері.

Адамға жұғу жолдары

  • Трансмиссивті: кене, маса, бүрге шағуы арқылы
  • Қатынастық: тері арқылы (ауру кеміргіштің терісін сыпырғанда)
  • Фекальды-оральды: нәжіспен ластанған суды ішкенде
  • Аспирационды/алиментарлы: ластанған көкөніс, азық-түлік, шаң-тозаң арқылы (аула сыпыру, қора тазалау, шөп пен азықпен жұмыс кезінде)

Негізгі белгілері

  • Безгек
  • Бас және буын ауруы
  • Жалпы әлсіздік

2) Кене энцефалиті

Кене энцефалиті — адамның орталық жүйке жүйесінің зақымдануымен сипатталатын вирустық ауру. Қоздырғышы — вирус; ол көбіне кененің сілекейі арқылы беріледі.

Атырау облысы аймағы кей деректерде қолайлы аймақ ретінде аталғанымен, аймақта бұл аурудың тұрақты табиғи ошағы жоқ деп көрсетіледі. Дегенмен кене шаққаннан кейін диагноз қою жағдайлары тіркелуі мүмкін, сондықтан сақтық маңызды.

Жұғу ерекшелігі

  • Вирус барлық кенеде болмайды.
  • Кене тез алынып тасталса да, жұқтыру қаупі сақталуы мүмкін.
  • Тек кене шағуы арқылы емес, піспеген ешкі немесе қой сүтінен жұғуы ықтимал.

Белгілері және мерзімі

  • Белгілері көбіне 7–10 күнде, кейде 21 күнге дейінгі аралықта байқалады.
  • Дене қызуы 38–40°C-қа көтерілуі, қалтырау, дененің сырқырауы.
  • Жүйке жүйесі зақымданса: бас ауруы, құсу, жарыққа қарай алмау және басқа неврологиялық белгілер.
  • Ауыр жағдайда: естен тану, психологиялық бұзылыстар, құрысу, салдану.

3) Конго–Қырым қанды қызбасы (КҚҚҚ)

Конго–Қырым қанды қызбасы — вирустық, трансмиссивті, табиғи-ошақты жұқпа. Вирусты қосымша сақтайтын және тасымалдайтындар: жабайы жануарлар, ауыл шаруашылық және үй жануарлары.

Жұғу жолдары: трансмиссивтік (кене арқылы), сондай-ақ жануармен/адаммен қатынастық жолмен (қан арқылы) жұғуы мүмкін.

Жасырын кезеңі және жалпы белгілері

  • Жасырын кезеңі: 1–3 апта
  • Безгек, бас ауруы
  • Буын сырқырауы
  • Лоқсу, құсу
  • Іш өтуі (әртүрлі дәрежеде)

Геморрагиялық белгілер

  • Бөртпе, инъекция орнында гематома
  • Мұрыннан және қызыл иектен қан кету
  • Кейде жатыр, ішек, бүйрек қан кетулері

КҚҚҚ-қа күдіктенуге негіз болатын жағдайлар

  • Кене шағуы немесе кенемен байланыс (алу, жаншу).
  • Соңғы 14 күнде энзоотикалық аймақта болуы (табиғатқа шығу, балық аулау және т.б.).
  • Маусымдылық: сәуір–қыркүйек.
  • Қауіпті топтар: сауыншылар, малшылар, мал дәрігерлері, мал союмен, егін және шөп шабумен айналысатындар, жеке мал қожайындары, медицина қызметкерлері.
  • Күдікті науқастарға манипуляция жасау, зертханаға материал алу немесе науқасты қарау.

Емдеу мекемелері күдікті жағдай анықталғанда шұғыл хабарлама беруге міндетті.

Иксодид кенелерімен күрес және қорғану шаралары

Күрес бағыттары

Иксодид кенелерімен күрес екі бағытта жүргізіледі:

  1. Кенелер шоғырланған жерлерде (биотоптарда) жою.
  2. Жануарларға жабысқан кенелерді жою.

Биотопта күресу көбіне тиімді: көптеген кенелер жұмыртқасын жерге салады, дернәсілдері де сол жерде дамиды. Сондықтан жерді жыртып, көпжылдық шөп егіп, жасанды жайылымға айналдыру жақсы нәтиже беруі мүмкін.

Малға жабысқан кенелерді жою

Малға жабысқан кенелерді жою үшін акарицид препараттарымен бүрку немесе арнайы ерітіндіге тоғыту арқылы өңдеу жүргізіледі.

Маңызды ереже

Мал күтімі кезінде сақтық талаптарын қатаң орындау қажет, өйткені кене малдың үстінде жиі болады.

Жеке қауіпсіздік: кене шаққанда не істеу керек?

Тыйым салынады

  • Малдағы кенені қолмен жұлу.
  • Кенені езіп өлтіру немесе жаншу.

Табиғатта сақтану

  • Денені және киімді жүйелі түрде қарап, қолмен сипап тексеру.
  • Кене шақса — дереу дәрігерге қаралу.

Кенені алып тастағаннан кейін

  • Кене жабысқан жерге сұйық май тамызып, тұмсық тұсынан қысып абайлап алу.
  • Кенені қақпағы бар шыны ыдысқа салып, емханаға апару (зертханалық тексеру үшін).
  • Шаққан жерді міндетті түрде йодпен залалсыздандыру.
  • 14 күн дәрігер бақылауында болу.

Бекіту тапсырмалары

1) Кестені толтыру

Оқулықты пайдаланып, кенелердің түрлері мен ерекшеліктерін кестеге түсіріңіз.

Кенелер түрлері Ерекшеліктері Туындайтын аурулар
Иксодид кенелері — —
Boophilus calcaratus — —
Паразитиформды кенелер — —

2) Жазба жұмысы

Кенелерден сақтану шараларын дәптерге теріп жазу.

Сабақты қорытындылау

Кенелердің табиғаттағы және адам өміріндегі пайдасы мен зияны қандай?

Кенелер арқылы таралатын аурулардың қауіптілігі неде?

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай бағалау жүргізіледі.

Үйге тапсырма

  • §46 оқу.
  • Жергілікті жерде кездесетін кенелер түрлеріне сипаттама жазып келу.