Иықтан бір қолмен лақтырғанда дайындық қимылдарымен аяқпен жұмыс
Кіріспе
Баскетбол атауы ағылшын тіліндегі basket (себет) және ball (доп) сөздерінен шыққан. Бұл — командалық спорт түрі: мақсат — допты қолмен қарсыластың торына дәл түсіру, ал қарсылас команда бұған кедергі келтіруге тырысады.
Тарихи деректер
Орталық Американың ежелгі халықтарының доп ойынын бейнелейтін суреттері табылғаннан кейін, қазіргі баскетболға ұқсас элементтері бар ойындардың бұрыннан болғаны туралы пікірлер күшейді. Юкатан түбегінен төртбұрышты алаңның орны анықталғаны айтылады: алаңды қоршаған тас қабырғаның ортасына қарсы жақ бетіне ілінген нысана тәрізді құрылым болған.
1603 жылы Дитрих Брус салған суретте де қазіргі баскетболға ұқсас көрініс кездеседі. 1818 жылы Fata энциклопедиясында Флорида тұрғындарының бағанаға ілінген торға доп дәлдеуге негізделген ойыны сипатталған.
1891 жыл — Джеймс Нейсмит ойынның негізгі қағидаларын алғаш рет жүйелеп, тұжырымдады. Бұл қағидалар бүгінге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Тәсілдік дайындық: кезеңдер
Қазіргі заман техникасы — күрес формалары мен әдістерінің тарихи дамуының нәтижесі. Уақыт өте келе тәсілдердің саны да, тиімділігі де өзгеріп отырады. Сондықтан ойыншы заманауи әдістердің қажетті арсеналын біліп қана қоймай, ең тиімді бағыттарды айқындай алуы тиіс.
1-кезең: негіз
Негізгі қимылдар мен оларды орындау амалдары меңгеріледі. Қозғалыста орындау, бағытты өзгерту, оң/сол жаққа жұмыс істеу, сондай-ақ оң және сол қолмен орындауға ерекше мән беріледі.
2-кезең: біріктіру
Бұрын үйренілген қимылдар жаңа амалдармен толықтырылып, комбинация түрінде қолданылады. Яғни тәсілдерді жағдайға қарай тиімді біріктіру дағдысы қалыптасады.
3-кезең: жетілдіру
Үйренілген тәсілдер кешені кеңейтіліп, жүйелі қайталанады. Сонымен қатар әр ойыншымен жеке дайындық жұмыстары жүргізіледі.
Әртүрлі тәсілдерді үйретуде орындаудың реттілігі сақталғаны маңызды. Бұл үшін әдетте негізгі қимылдар бірлігі кіретін кешенді жаттығулар қолданылады.
Негізгі техникалық элементтер
Допты қағып алу
Допты қағып алу — доппен ойнауда ең жиі қолданылатын әрекет. Екі қолдап қағып алу үшін ойыншы допқа қарай қолын еркін созады. Саусақтар бір-біріне бағытталып, арасы шамамен 3–5 см қашықтықта болады. Доп саусақтарға тиген сәтте қол сәл бүгіліп, доп кеудеге қарай жұмсақ тартылады.
Қағып алуды әперу және басқа тәсілдермен бірлікте жаттықтырған тиімді.
Қозғалыста қағып алуда қате жібермеу үшін аяқ пен қол жұмысының дұрыс ырғақтарын бекітетін қайталау жаттығулары қажет.
Жүгіру кезіндегі қағып алу
Жүгіру кезінде допты қағып алу үшін қол допқа қарай алға созылған сәтте, қадам барынша кең алынады. Доп қағып алынған соң денеге жақындатылып, келесі қадамдар орындалады; үшінші қадамға дейін допты беру немесе лақтыруға дайындық жасалады.
Түзу сызық бойымен жүгіргенде итерілу аяқталғаннан кейін бір кең қадам жасап, жүгіруді жалғастыруға болады. Мұндай қадамды алдын ала дағдыландырып алған дұрыс.
Жоғарыдан немесе төменнен ұшып келе жатқан допты қағып алғанда қол траекторияға сай жоғары-төмен қозғалып, допты «амортизациялай» қабылдайды.
Ойын мақсаты және шешуші сәттер
Команданың негізгі мақсаты — орын ауыстыру, әперу және айла-қимылдар сериясы арқылы ойыншылардың бірін лақтыруға ыңғайлы позицияға шығарып, допты торға дәл түсіру. Бұл кезде ойыншыдан бұлшықет күшін дұрыс есептеу, қол, дене және аяқ қимылдарының үйлесімділігі талап етіледі.
Допты торға лақтыру түрлері
Кеудеден екі қолдап лақтыру
Әдетте кеудеден екі қолдап беру қозғалысына ұқсас: допты шапшаң әрі жұмсақ итеріп, қажетті траекториямен торға бағыттайды.
Екі қолдап жоғарыдан лақтыру
Бұл түрі кеудеден лақтыруға ұқсас, бірақ доп бастапқы қалыпта маңдайдан жоғары ұсталады. Бүгілген қолдың шынтақтары бет деңгейіне көтеріліп, алға бағытталады. Секіріп орындағанда тиімді, өйткені доптың жоғары орналасуы оны қағып алуды қиындатады.
Иықтан бір қолмен лақтыру
Дайындық қимылы мен аяқ жұмысы маңызды. Орындау сипаты жағынан кеудеден екі қолмен лақтырудың кейбір қағидаларымен үндеседі, бірақ күш пен бағытты бір қол басқарады.
Бастан бір қолмен лақтыру
Доп бір қолдың саусақтарында ұсталады, қажет болса екінші қолмен көмектесуге болады. Қалған қозғалыстар бастан екі қолмен лақтыруға ұқсас орындалады.
Секіріп лақтыру
Секіріп лақтыру — қазіргі баскетболдағы маңызды әрі техникалық тұрғыдан күрделі тәсіл. Негізгі талап — секіруді лақтырумен дәл үйлестіру. Бастапқы қалыпты қабылдаудың екі жиі кездесетін амалы бар:
- Ойыншы допты бірден бастапқы қалыпқа әкеліп, итеріле секіріп, ең жоғарғы нүктеде нысанаға жібереді.
- Ойыншы допты қағып алып бірден секіреді, қолды сілтеп допты бастапқы қалыпқа келтіреді де лақтыруды орындайды.
Үйретуге арналған жаттығулар
- Биікке секіріп, қолмен лақтыру жасағандай қимылдарды орындау.
- Осыны доппен қайталау.
- Допты алаңға ұрып, алға бір қадам жасап қағып алу; тізені бүгіп бастапқы қалыпқа келу.
Жақын қашықтықтан лақтыру (жүгіріп келіп)
Жақын қашықтықтан лақтыру көбіне секіру арқылы орындалады. Ең кең тарағаны — бір қолмен лақтыру: жүгіріп келудің соңғы қадамында доп қағып алынып, келесі қадамда итеріле секіреді. Ұшудың ең жоғары нүктесінде доп торға бағытталады.
Практикалық жаттығу үлгісі
Жаттықтырушы лақтыру сызығында тұрып, допты алға созған қолымен ұстайды. Ойыншы қалқанға жүгіріп келіп, бір қадамда допты жаттықтырушының қолынан «сырып алып», тағы бір қадам жасап лақтыруды орындайды. Кейін дәл осы жаттығу вертикаль лақтырылған допты қағып алып орындаумен және қарсы келе жатқан серіктің әперуімен күрделендіріледі.
Қозғалыс техникасы және жылдамдық
Баскетболшы қозғалыстың әртүрлі түрлерін қолданады: кәдімгі жүріс, жүгіру, қосалқы қадам, айналу және бұрылу. Әр амал допты әперу, лақтыру немесе қорғаныста ыңғайлы жағдай жасау үшін қолданылады. Ойын барысында жылдамдықты шұғыл ауыстыру және бір тәсілден екіншісіне күрт көшу жиі кездеседі, сондықтан ойыншы әр сәтте әрекетке дайын күйде болуы керек.
Жүгіруді жетілдіруге арналған қарапайым бағыттар
- Түзу сызық бойымен аяқтың өкшеден ұшына қарай «сырғанауына» мән беріп жүгіру және қимылды жұмсақ, еркін күйде сақтау.
- Бір орында жүгіруден қашықтыққа жүгіруге шапшаң ауысу.
- Алға және артқа қозғала отырып, бағыт пен жылдамдықты жиі өзгерту.
Қорытынды
Баскетбол — бүкіл әлемге кең тараған спорттық ойындардың бірі. Ойын құрылымы адамға аса пайдалы табиғи қимылдарға негізделген: жүру, жүгіру, секіру және лақтыру. Бұл спортпен 10 жастан бастап, кез келген жаста айналысуға болады, сондықтан ол дене тәрбиесі сабақтарында тиімді әрі ағзаға пайдалы құрал саналады.
Қазіргі баскетболдың қарқыны өте жоғары: ойыншы үнемі қозғалыста болып, жылдам жүгіріп, секіріп, лақтырып, қажет кезде кілт тоқтайды. Мұның бәрі жалпы жылдамдық-үйлесімділік қасиеттерін дамытып, дайындық деңгейін арттырады. Ойын үдерісіндегі эмоциялық жүктеме адамның көңіл күйін көтеріп, қанағат сезімін береді.
Баскетбол көптеген оқу орындарының бағдарламасына кіреді. Әртүрлі қимылдарды әр қарқында, әр бағытта және түрлі жылдамдықпен орындау ағза жүйелеріне оң әсер етеді. Балалар да, ересектер де қажетті дағдыларды меңгеріп, өз бетінше дене дайындығын жетілдіруге, денсаулықты нығайтуға және белсенді өмір салтын ұстануға мүмкіндік алады.
Автор туралы мәлімет
Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қармақшы аграрлы-техникалық колледжі
Дене шынықтыру пәні оқытушысы: Байшылықов Данияр Рахимжанович
Пайдаланылған әдебиеттер
- Тілеуғалиев О. Алматы: “Жазушы”. Дене тәрбиесі.
- Тойжанов С., Құлназаров А. Алматы: “Жазушы”. Дене тәрбиесі.
- Баскетбол. Спорт для начинающих. 2004.
- Гомельский А. Я. Тактика баскетбола. М.: ФиС, 1966.
- Зинин А. Детский баскетбол. М.: ФиС, 1969.