Шілікті жақтым, Жілікті шақтым
Тіл дамуы — баланың ойлау мәдениетінің іргетасы
Тіл — қоғамдағы адамдардың бір-бірімен пікір алмасып, қарым-қатынас жасайтын негізгі құралы. Таза, мәнерлі сөйлеу — ойлаудың нәтижесі. Баланы ана тілінде дұрыс сөйлеуге үйрету арқылы біз оның тілдік мәдениетін қалыптастырамыз.
Тіл адамзатпен бірге жасасып, өмір сүріп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатқан асыл қазына. Сондықтан баланы тілдік мәдениетке тәрбиелеуде отбасының да, балабақшаның да еңбегі ерекше маңызды.
Балабақшадағы негізгі мақсат
Балабақшадағы тәрбие жұмыстарының басты мақсаттарының бірі — баланың тілін жетілдіру, сөздік қорын байыту және жүйелі, анық сөйлеуге үйрету.
Ауыз әдебиетінің ықпалы
Қазақ балалар әдебиетінің атасы Ы. Алтынсарин балаларды оқу мен тәрбиелеуде ауыз әдебиеті шығармаларының маңызы зор екенін атап өткен. Ол:
«Өмірге қажетті ауызекі сөйлеу дағдыларына жаттықпайынша, қай-қай тілде болса да, еркін, жүйелі сөйлеу мүмкін емес».
Мектеп жасына дейінгі баланың ерекшелігі
Бұл жаста еліктеу мен қиялдау қабілеті айрықша басым болады. Сол себепті ата-ана мен тәрбиеші баланың қойған сұрақтарына әрдайым дұрыс әрі толық жауап беріп, әңгімелесуді үзбеуі керек.
Тілді дамытудың тиімді жұмыс түрлері
- 1 Күнделікті өмірде қолданылатын заттарды (киім-кешек, ыдыс-аяқ, тағам, үй жиһаздары) көрсетіп, атауын сұратып, дұрыс айтқызу.
- 2 Заттардың неден және қалай жасалғанын түсіндіру (ағаш, шыны, жүн, темір т.б.). Бұл сөздік қорды ғана емес, логикалық ойлауды да дамытады.
- 3 Ойыншықтары туралы, жақсы көретін ертегісі мен кейіпкерлері жайында әңгімелесу. Бала ойын арқылы сөзді табиғи қолдануға үйренеді.
Дәстүр мен тәрбиенің тілге әсері
Халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан наным-сенімдері, дәстүрлері, жол-жоралғылары мен әдеп-ғұрыптары — тіл дамуына баға жетпес тірек. Сабақ тақырыбына сай мына дәстүрлерді әңгімелеу пайдалы: бесікке салу, ат қою, тұсау кесу, қонақ күту, ас қайыру және т.б.
Көркем сөз: жұмбақ, мақал-мәтел, жаңылтпаш
Жұмбақтар
Жұмбақ жаттау кезінде бала өз білім деңгейін байқап, көбірек білуге талпынады; ынта-жігері артып, жауапкершілікті сезінеді.
Қараңғыны түрледі, ылғи жалғыз жүреді.
Жауабы: ай
Домалап кетеді, қайта домалап жетеді.
Жауабы: доп
Қабат-қабат қаттама, ақылың болса, аттама.
Жауабы: кітап
Мақал-мәтелдер
Мақал-мәтел — баланың тілін ширатып қана қоймай, ойды ықшамдап айтуға, мәнді сөйлеуге үйретеді.
- Жақсы болсаң, жақын көп.
- Тіл — буынсыз, ой — түпсіз.
- Ағаш тамырымен мықты, адам жолдасымен мықты.
Жаңылтпаштар
Жаңылтпаш айту дыбысты анық айтуға, сөйлеу жылдамдығын басқаруға және артикуляцияны жетілдіруге көмектеседі.
Шілікті шаптым,
Жілікті астым.
Шілікті жақтым,
Жілікті шақтым.
Қаштым қатты-ақ,
Ұшты қалпақ,
Балақ сатпақ,
Аяқ батпақ.
Қорытынды
Бала жан-жақты дамуы үшін тілдік ортаға ерекше мән берген жөн. Күнделікті әңгімелесу, ойын, көркем әдебиет, ауыз әдебиеті үлгілері мен ұлттық дәстүрлерді жүйелі қолдану — баланың сөздік қорының молаюына және ойды анық жеткізуіне берік негіз болады.