Қазақша рефераттар

Психологияның тарихы

Психология туралы алғашқы түсініктер

Алғашқы психологиялық түсініктер Грекияда, Египетте, Римде және Қытайда қалыптаса бастады. Ежелгі дәуірде психика туралы көзқарастар көбіне анимистік сипатта болды: яғни әрбір заттың «жаны бар» деген ұғым үстемдік етті. Ал гилозоизм бағыты психика барлық материяға тән деп түсіндірді.

Негізгі ойшылдар және көзқарастар

  • Гераклит: дүниедегі заттар мен құбылыстар үнемі өзгерісте болады; адамның жаны да сыртқы әсерге байланысты өзгеріп отырады.
  • Демокрит: психикалық үдерістер көзге көрінбейді, олар атомдардың әсерінен пайда болады; қабылдау — сыртқы дүниедегі атомдардың сезім мүшелеріне әсер етуі.
  • Дуализм: жан мен тән — бөлек құбылыстар деген түсінік.
  • Аристотель: жан мен тәнді бөлуге болмайды; тән — организм, ал жан — сол организмнің мазмұны. Ол жанды үш деңгейге бөлді: өсімдік, жануар және адам жаны.

Ғылыми психологияға бетбұрыс

XVI ғасырдың басында француз философы Р. Декарт «рефлекс» ұғымын енгізді. Ал 1874 жылы Германияда алғашқы психологиялық зертхана ашылды; оны неміс психологы Вильгельм Вундт ұйымдастырды.

Бұл кезең психологияның философиялық пайымнан тәжірибелік зерттеуге қарай өткенін көрсетеді.

Ми және психика

Психика — мидың қасиеті. Ми мен психика үнемі өзара байланысты. Адамның бас миында 15 миллиардтан астам жүйке талшықтары бар.

Мидың негізгі бөліктері және қызметі

Маңдай бөлігі

Оқу және жазу үдерістерін реттейді.

Самай бөлігі

Есту қызметін қамтамасыз етеді.

Желке бөлігі

Көру мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Төбе бөлігі

Қимыл-қозғалысты реттейді.

Жүйке жүйесінің бөлімдері

  • Орталық жүйке жүйесі: бас миы және жұлын.
  • Перифериялық жүйке жүйесі: ішкі мүшелер мен бұлшықеттермен байланысты жүйкелер.

Орталық және перифериялық жүйке жүйелері сырттан және іштен келетін ақпаратты өңдейді; организм мүшелерінің байланысы орталық жүйке жүйесі арқылы жүзеге асады.

Импульстер туралы қысқаша

Сыртқы ортадан миға келетін импульстер мәтінде «эфференттер» деп берілген. (Ғылыми әдебиетте көбіне миға келетін жолдар афферент, мидан шығатын жолдар эфферент деп аталады.)

Психика және сана

Психиканың екі деңгейі бар: жоғары деңгейі — сана, төменгі деңгейі — санасыздық. Сана — психиканың ең жоғары формасы; ол адамның еңбек әрекетінде және басқа адамдармен қарым-қатынаста қоғамдық-тарихи жағдайлардың ықпалымен қалыптасады.

Сананың құрылымы

  1. Сананың өзі (болмысты бейнелеудің ішкі жүйесі).
  2. Объект пен субъектіні айыру: адам өзін және өз әрекетін өзгелерден ажырата алады («мен» және «мен емес»).
  3. Мақсат қою: іс-әрекетте саналы мақсаттың болуы.
  4. Қатынастарды орнату: қажетті байланыстарды құра білу.

Санасыздық

Санасыздық — ақиқатты бейнелеу барысында жасалған әрекет үшін есеп берілмейтін психикалық көріністердің жиынтығы. Сана мен санасыздықты бір-біріне қарсы қою дұрыс емес: санасыздық та қоғамдық жағдайлармен негізделетін психиканың бір қыры.

  • түс көру
  • психикалық ауру кезіндегі кейбір әрекеттер
  • жаңылыс айтылған сөздер
  • мұңдану, ішкі күйзелістер

Психиканың дамуы: тірі материядан санаға дейін

Тітіркенгіштік және тропизм

Академик Орбореннің теориясы бойынша тірі материяның пайда болуы органикалық заттардың бірігуімен байланысты. Зат алмасу үдерісінде сыртқы әсерлерге жауап беру қабілеті тітіркенгіштік деп аталады. Тірі организмдерге тән маңызды белгі — тропизм (сыртқы ортаға бейімделу формалары).

Фототропизм

Жарық әсерінен өзгеру.

Термотропизм

Температура әсерінен өзгеру.

Хемотропизм

Химиялық орта әсерінен өзгеру.

Топотропизм

Механикалық әсерге байланысты қозғалу.

Сезгіштік, жүйке жүйесі, мінез-құлық

Жәндіктерде біртіндеп сезгіштік пайда болады — бұл организмнің сыртқы ортаны түйсіне алу қабілеті. Уақыт өте жүйке жүйесінің алғашқы элементтері қалыптасады: ганглий түйіндері мен жүйке жасушалары.

Мінез-құлық күрделенген сайын инстинкт (туа біткен, ұрпақтан-ұрпаққа берілетін мінез-құлық) айқын көрінеді. Инстинктің негізгі түрлері:

  • қорғаныс
  • тамақтану
  • жыныстық

Инстинктің физиологиялық негізі — шартсыз рефлекс, ал дағдының физиологиялық негізі — шартты рефлекс.

Сана, еңбек және тіл

Сана — тек адамға тән дара қасиет. Адамда жеке санамен бірге ортаға байланысты қалыптасатын қоғамдық сана да болады. Сананың қалыптасуында тіл ерекше қызмет атқарады:

  1. Тіл заттар мен құбылыстарды сөз арқылы белгілеп, қажеттісін бөліп алуға, зейін қоюға және есте сақтауға көмектеседі.
  2. Тіл талдап-қорытуға мүмкіндік береді.
  3. Тіл — қатынас құралы ғана емес, ойлаудың басты құралы.

Жануар мен адам психикасының айырмашылығы

  • Жануар мінез-құлқы көбіне биологиялық мотивтер мен қажеттіліктерге тәуелді.
  • Жануар әрекеті көбіне тікелей қабылданған стимулдармен анықталады.
  • Жануарда біреудің тәжірибесін түсініп, оны басқаларға жүйелі түрде жеткізу шектеулі.

Адамның саналы әрекеттерінің ерекшелігі

  • Жоғары қажеттіліктер: адамның іс-әрекеті күрделі әлеуметтік қажеттіліктермен сипатталады.
  • Терең бейнелеу: адам себеп-салдар байланыстарын анықтай алады.
  • Еңбек құралдары: жоспарлап жасап, қажет кезде қолданып, сақтай алады.
  • Қоғамдық тәжірибе: адам ғана қоғамдық тәжірибені меңгеріп, ұрпаққа жеткізе алады.
  • Сезім нәзіктігі: қуаныш пен қайғыға байланысты реакциялар мәдени және жеке мәнге ие.
  • Даму шарты: адам қоғам ішінде өсіп-дамығанда ғана толық мәнде адам болып қалыптасады.

Зейін

Зейіннің мәні

Зейін — адам санасының белгілі бір объектіге бағытталуы және шоғырлануы. Бағытталу — объектіні таңдап алу, ал шоғырлану — объектіге қатысы жоқ нәрселерге көңіл бөлмеу.

Зейінді анықтайтын факторлар

  • Сыртқы факторлар: тітіркендіргіштің күші, жаңалығы.
  • Ішкі факторлар: қажеттілік, қызығу, бағыт-бағдар.

Физиологиялық негізі

Павлов зейінді жүйке үдерістерінің өзара индукция заңымен түсіндірді: ми қабығының бір аймағында қозу пайда болса, басқа аймақтарда тежелу байқалады. Зейіннің тууында бағдарлау рефлексі (ортадағы өзгеріске туа біткен жауап) маңызды.

Ухтомский зейінді доминанта теориясымен түсіндірді: көптеген тітіркендіргіштің ішінен біреуі мидың белгілі аймағын басым қоздырып, қалған қозуларды өзіне «жинайды».

Ырықты зейін

Белгілі мақсатпен, күш-жігер жұмсап назар аудару. Бұл түрі тек адамға тән.

Ырықсыз зейін

Мақсат қоймай-ақ әсер еткен құбылысқа назар аудару; объективті және субъективті себептер әсер етеді.

Үйреншікті зейін

Алғашында ырықты болып, кейін табиғи түрде орныққан әрекетке зейіннің ауысуы.

Зейіннің негізгі қасиеттері

  • Тұрақтылық: бір объектіге ұзақ уақыт зейін ұстай алу.
  • Алаңдаушылық: зейіннің ауытқуы.
  • Аударылу: бір объектіден екіншісіне саналы түрде көшу.
  • Бөліну: бір мезгілде бірнеше объектіге назар аудара алу.
  • Көлем: бір уақытта қамтылатын объектілер саны (танистоскоп арқылы өлшенеді).

Түйсік

Түйсіктің анықтамасы

Түйсік — заттар мен құбылыстардың сезім мүшелеріне тікелей әсер етуі нәтижесінде олардың кейбір қасиеттерінің мида бейнеленуі.

Физиологиялық негізі: анализатор

Павлов бойынша түйсік тітіркендіргіштің анализаторға әсер етуі арқылы пайда болады. Анализатор үш бөліктен тұрады:

  1. рецептор (сезім мүшесі)
  2. орталыққа баратын жүйкелер
  3. мидағы орталық бөлім

Түйсіктің топтары

  • Экстероцептивтік: көру, есту, иіс, сипап сезу.
  • Интероцептивтік: дәм, ауырсыну, шөлдеу, ашығу сияқты ішкі түйсінулер.
  • Проприоцептивтік: бұлшықет, сіңір және қимыл-қозғалысқа қатысты түйсінулер (діріл, тартылу және т.б.).

Түйсік түрлері

көру есту иіс дәм тері қозғалыс органикалық ауырсыну

Түйсік табалдырығы

Түйсінудің қарқыны мен тітіркендіргіш күшінің байланысы түйсік табалдырығы деп аталады:

  • Төменгі абсолюттік табалдырық: сәл білінерлік түйсік туғызатын ең аз күш.
  • Жоғарғы абсолюттік табалдырық: түйсік туғыза алатын ең жоғары күш шегі.

Негізгі ерекшеліктер

  • Адаптация (бейімделу): тітіркендіргіш ұзақ әсер еткенде түйсіктің өзгеруі (қараңғы/жарық, иіс, тері т.б.).
  • Синестезия: бір түйсіктің екінші түйсіктің пайда болуына ықпал етуі («қосарласқан түйсік»).
  • Сенсибилизация: бір түйсіктің екіншісінің сезгіштігін арттыруы.

Түйсік сапасы жаттығуға, мамандыққа және өмірлік тәжірибеге байланысты өзгеріп отырады.

Қабылдау

Қабылдаудың мәні

Қабылдау — заттар мен құбылыстардың сезім мүшелеріне тікелей әсер етуі арқылы олардың тұтас бейнесінің мида қалыптасуы.

Физиологиялық негізі

Қабылдаудың физиологиялық негізіне мидың аналитикалық және синтетикалық қызметі жатады: объектіні бөліктерге талдап, кейін қайта біріктіру арқылы толық бейне жасалады. Қабылдау барысында бірнеше анализатор қатар қатысуы мүмкін.

Қабылдаудың негізгі ерекшеліктері

  • Тұтастық: бөлшектерден тұрса да, объектіні бүтін қабылдау.
  • Тұрақтылық: кей белгілер өзгерсе де, таныс объектіні тұрақты күйде қабылдау.
  • Таңдамалылық: көп әсердің ішінен қажетті объектіні бөліп қабылдау.
  • Аперцепция: қабылдаудың тәжірибеге, білімге, сенімге, күйге және іс-әрекетке тәуелді болуы (тұрақты және уақытша түрлері бар).

Иллюзия

Қабылдауда қате бейнелеулер кездесуі мүмкін; бұл құбылыс иллюзия деп аталады. Көру иллюзиялары жиі байқалады: қашықтықты, көлемді, пішінді қате бағалау.

Кеңістікті қабылдау

Кеңістікті қабылдау — объектінің орнын, мөлшерін, көлемін, алыс-жақындығын санамызда бейнелеу. Қашықтықты бағалауда көрумен бірге есту және иіс сезу де маңызды рөл атқарады.

  • Конвергенция: қашықтағы затқа қарағанда көздің жақындасу қимылы.
  • Дивергенция: жақындағы затқа қарағанда көздің ажырау қимылы.

Уақытты қабылдау

Уақыт — заттар мен құбылыстардың өзгеруі, бір күйден екінші күйге ауысуы. Уақыттың кеңістік сияқты нақты шегі жоқ; ол өткен шақ, осы шақ және келер шақ ұғымдарымен байланысады (кеше, бүгін, ертең).

Адамды қабылдау

Адамды қабылдау өмірде маңызды орын алады: бет-әлпет, мимика, жүріс-тұрыс, қимыл-қозғалыс және сөйлеу ерекшеліктері адамның ішкі күйі мен қасиеттері туралы ақпарат береді.

Ес

Ес туралы түсінік

Ес мәселесімен адамзат ерте заманнан айналысқан. Аристотель мен Платон сияқты ойшылдар адамның пассив күйден актив күйге ауысуында естің көрініс беретінін атап өткен. Ес — бұрын қабылданған заттар мен құбылыстарды есте сақтау, есте қалдыру, еске түсіру және қайта жаңғырту үдерістері.

Ес теориялары

Психологиялық теория

Есте қалдыру назардың объектіге не субъектіге бағытталуымен түсіндіріледі. Элементтер санада ассоциация заңдары арқылы бірігеді: іргелестік, ұқсастық, қарама-қарсылық.

Физиологиялық теория

Павлов ілімі бойынша ес мидың иілімділігіне және уақытша жүйке байланыстарының құрылуы мен сақталуына тәуелді.

Физикалық теория

Жүйке импульстері өткен іздерін қалдырады; қозудың тізбек бойымен айналып жүруі іздердің сақталуымен байланыстырылды. Күшті шок жағдайлары бұл механизмді бұзуы мүмкін.

Биологиялық теория

Есте сақтау екі сатылы: қысқа мерзімді электрохимиялық реакциялар және кейінгі биологиялық өзгерістер (РНҚ-мен байланыстырылатын). Біріншісі — қысқа мерзімді, екіншісі — ұзақ мерзімді естің негізі ретінде түсіндіріледі.

Естің түрлері

Ес үш белгі бойынша жіктеледі: психикалық белсенділік, мақсат, сақтау ұзақтығы.

Психикалық белсенділікке қарай

  • қозғалыс есі
  • сезімдік ес
  • бейнелік ес
  • сөз-логикалық ес

Мақсатқа қарай

  • ырықты ес
  • ырықсыз ес

Сақтау ұзақтығына қарай

  • қысқа мерзімді ес
  • ұзақ мерзімді ес
  • оперативті ес

Қысқаша анықтамалар

  • Қозғалыс есі: еңбекке байланысты қимыл-қозғалысты есте қалдырып, қайта жаңғырту.
  • Сезімдік ес: басынан өткізген сезімдерді есте сақтау.
  • Бейнелік ес: заттар мен құбылыстардың нақты бейнесін сақтау.
  • Сөз-логикалық ес: ойды, ұғымды, пайымдауды есте қалдыру.
  • Ырықты ес: саналы мақсат қойып есте сақтау.
  • Ырықсыз ес: арнайы мақсатсыз есте қалу.

Мәтіннің осы жері үзіліп қалған: «Ырықсыз ес — адамның мақсат…». Егер жалғасын жіберсеңіз, бөлімді толық өңдеп, біртұтас блог құрылымына келтіремін.