Атаның ұлы болғанша, халқының құлы бол
Тәрбие сағаты: ұл тәрбиесі, адалдық және елдік жауапкершілік
«Бала — біздің болашағымыз. Ұрпақ — ғұмыр жалғасы, тіршілік көзі». Қай халық болсын, үмітін ең алдымен ұрпағынан күтеді. Сондықтан тәрбие — тек отбасының ғана емес, тұтас қоғамның аманаты.
Кіріспе ойлар: жыраулар мен билердің сөзі
Шалкиіз жыраудың ой-толғамы адам тектілігі мен тәрбиенің салмағын еске салады: жақсыдан — жаман, жаманнан — жақсы тууы мүмкін; адамды адам ететін — мінез бен амал.
Қазыбек би: «Атадан жақсы ұл туса — елінің туы болады, атадан жаман ұл туса — көшінің соңы болады» — деп, ұл тәрбиесінің ел тағдырымен байланысын айқындаған.
Жүргізушінің ой түйіні: ертеңгі азамат бүгінгі мектеп партасында қалыптасады. Азамат болудың жүгі ауыр, бірақ ол — елге қызмет етудің абыройы.
Тәрбиенің үлгісі: әке мен ата мектебі
Ілияс Жансүгіров және әке өнегесі
Ілиястың әкесі сауаты бар, өнерлі жан болып, баласының тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Ілиясты тек жазуға-оқуға ғана емес, етік тігуге, домбыра тартуға, қоңыр дауыспен ән салуға да баулыған.
Зерек, ұғымтал Ілияс халықтың ән-жырын, күй өнерін, бай ауыз әдебиеті үлгілерін жаттап өседі.
Мұхтар Әуезов және атаның тәлімі
Абай ауылында туған Мұхтардың зеректігін байқаған атасы Әуез оны Абай өлеңдерін жаттатуға бағыттап, сөз қадірін тануға, ойдың салмағын сезінуге тәрбиелеген.
Бұл — отбасы тәрбиесінде үлкендердің рөлі шешуші екенін көрсететін айқын мысал.
Топтық талқылауға арналған сұрақтар
І топ
- Сіздің отбасыңызда бала тәрбиесіне кім көбірек көңіл бөледі? Сіз кімнің көбірек көңіл бөлгені дұрыс деп ойлайсыз?
- «Ұлдың ұяты — әкеге, қыздың ұяты — шешеге» деген мақалмен келісесіз бе? Неліктен?
- Жалған айтып, ата-анаңызды алдаған кезіңіз болды ма? Өтірік айтатын адамнан болашақта адал азамат қалыптаса ма?
- Өзіңіз бойыңыздағы қандай қасиетті мақтанышпен айта аласыз? (Жеке тізім жасаңыз.)
Талқылау тірегі: Адамды алдау — арыңның алдында қылмыс; ағаны алдау — анаңның алдында қылмыс.
ІІ топ
- Өзіңіз бойыңыздағы қандай қасиетті мақтан тұтасыз?
- «Жақсы әке — жаман балаға қырық жыл азық» дегенді қалай түсінесіз?
- Істеген жақсылығыңды «сату» дұрыс па? Жақсылықтың шынайылығы неде?
- «Ант» ұғымын қалай түсінесіз? Ал «аманат» деген не?
Адалдық өлшемі: Ақан серінің үш қағидасы
Ақан сері: «Мен үш қасиетімді мақтан тұтамын» деген екен. Бұл сөз — жеке адамға да, жас ұрпаққа да бағытталған ішкі тәртіптің өлшемі.
1-қасиет
Жалған айтпау
Сөздің анықтығы — мінездің беріктігі.
2-қасиет
Жақсылықты сатпау
Ізгі іс мақтан үшін емес, адамдық үшін жасалады.
3-қасиет
Қызғанышқа ермеу
Кең пейіл — кісіліктің айнасы.
«Бұл үш қасиет — әркімнің өз құдайы. Өз құдайынан айырылған күні адам бос кеуде, өлгенмен тең» деген ой — ар-ожданды тірек етуге шақырады.
Нағыз жігіттің сипаты: дәстүр, ант және адалдық
Нағыз жігіт — халқына қорған, нағыз жігіт — антына берік, нағыз жігіт — дәстүрдің жалғасы, адал — ата-баба салтына.
Бұл жерде «ант» — жауапкершілікке бекіген уәде, ал «аманат» — сеніп тапсырылған міндет пен құндылық.
Ой қозғау
- Бүгінгі оқушы ертең қандай азамат болғысы келеді? Ол үшін қазір қандай әдет қалыптастыру керек?
- «Мен қазақпын» дейтін азамат үшін туған жерді қастерлеу нені білдіреді?
Жеті ата: тектілік, таным және жауапкершілік
Қазақ: «Жеті атасын білген ұл — жеті рулы елді біледі» дейді. Бұл — тегін тану арқылы тарихты, тамырды, жауапкершілікті ұғындыру.
Неліктен «жеті ата» маңызды?
Қазақ «жеті атаға дейін қан сақталады» деген танымды ерте ұстанған. Бұл ұстанымның түбінде ұрпақ саулығын ойлау жатыр: жақын туыстықтың қан ұқсастығы тұқым қуалайтын дерттердің қаупін арттыруы мүмкін.
| Ұрпақ буыны | Қан үлесі (шамамен) |
|---|---|
| Өзі | 100% |
| Бала | 50% |
| Немере | 25% |
| Шөбере | 12,5% |
| Шөпшек | 6,3% |
| Немене | 3,1% |
| Туажат | 1,5% |
Ұстанымның екінші қыры да маңызды: «Тегіңді біл, терең біл, бірақ руға бөлінбе». Тектану — бөліну үшін емес, бірігу үшін керек.
Сұрақтар
- Жеті атаңызды, руыңызды білесіз бе?
- Жеті атаны білу үшін не қажет: үйдегі әңгіме, жазба дерек, үлкенмен сұхбат, шежіре ме?
Мінез айнасы: жақсы мен жаман әдет қайдан қалыптасады?
Қазақта «баланың жақсы қылығы — өзімізден, жаман қылығы — нағашыдан» деп әзіл-шыны аралас айтылады. Бірақ шын мәнінде, жақсы да, жаман да мінез ұлдан да, қыздан да шығуы мүмкін. Бұл — тәрбие мен ортаға байланысты.
Өзін-өзі талдау
- Өзіңізде қандай жағымсыз мінез бар? Ол қайдан қалыптасты деп ойлайсыз?
- Жағымсыз мінез көбіне неден туындайды: үйдегі тәртіп пе, достар ортасы ма, әлде өз таңдауыңыз ба?
Негізгі ұстаным
«Атаның ұлы болғанша, халқыңның құлы бол» — өз пайдаңнан биік мақсатқа қызмет етуді үйрететін қағида. Рушылдық — бөлінудің емес, елді сүю міндетінің өлшемі болуы тиіс.
Бауыржан Момышұлының ескертуі: бесік, кітап, дәстүр
Халқымыздың аяулы ұлы, зиялы азаматы Бауыржан Момышұлы бір кезде былай деп қынжылған:
«Жаудан да, даудан да қорықпаған қазақ елі еді. Ендігі қорқынышым көбейіп жүр: бесікке бөлінбеген, бесігі жоқ елден қорқам. Немересіне ертегі айтып беретін әженің азаюынан қорқам. Дәм мен дәстүрді сыйламайтын балалар өсіп келеді. Қолына кітап алмайды. Үйреніп келе жатқан бала жоқ, үйретіп жатқан ата-ана жоқ...»
Қонақтардың пікірі
Талқылау барысында қонақтардың ойы тыңдалып, қатысушыларға «3 асыл мінез» және «3 асыл қасиет» туралы парақша таратылады.
Қорытынды: үш асыл мінез, үш асыл қасиет
Ата-бабаларымыз ұрпақтан үш асыл мінез бен үш асыл қасиеттің табылуын талап еткен. Бұл — бүгінгі күнге де өзекті, тәрбиенің өзегі болып қалатын қағида.
Кері байланыс
Қатысушыларға кері байланыс парағы беріледі: бүгін қандай ой түйдіңіз, өзіңізден қандай мінезді тәрбиелеуді бастайсыз, қандай әдеттен арылуды мақсат етесіз?
Түйін өлең
Наркескен қайрылмайтын қылыш болса — мінезі,
Ақыл, өнер дұрыс болса — түзелер мінезі.
Бір сырлы, сегіз қырлы болса жігіт,
Жорғадай тілі майда, байсалды жүріс болса.
Ақылды, сабырлы ер деп соны айтамыз,
Еткені берекелі іс болса.
Ақиқат — адамдықтың белгісі сол,
Су берсең, балдай көріп қанар болса.
Қорытынды бөлімде Дархан мен Асанәлінің орындауындағы «Сарбаз жыр» тыңдатылады.