Әнші ӘмірқанЖұрт төмен қарап, әркім жүрегімен сырласқандай, әншінің бітіргенін де сезбей қалды

Әнші Әмірқан жұрт төмен қарап, әркім жүрегімен сырласқандай, әннің аяқталғанын да сезбей қалды. Кенет айнала тым-тырыс болып, артынан шапалақ қайта соғылды.

Қалғып кетіп оянған, қызықты тәтті түс көрген де соны қайтаруға талпынған кісідей, жұрт жанға жаққан үннің үзілгеніне өкініп, өршелене соқты.

Әмірқан тымағын қыңырайта киіп, тағы да әнге басты. Тағы соқты. Тағы да ескектете, желпіндіре, желіктіре, ышқындыра, құлшындыра соғып, тыңдаушының айызын әбден қандырды.

Ән салса, ол өзін-өзі ұмытады; әуеннің ішіне төңкеріліп түседі. Даусы көмейінен емес, жүрегінен шығады. Әннің әр нақышын ұғады, әнді ғана сүйеді.

Ол — тәтті үн мен көпшілік үшін жаралған адам. Ән салса рақаттанып, гүл-гүл жайнайды: көзі де, аузы да, денесі де, қолы да бірге ән салады. Әмірқан кісі емес, әнге айналады. Оның ән салған түріне қарап отырсаң, тоясың.

Бірақ Әмірқан үнемі олай айта бермейді. Қымыз, той, ойын-сауық, қыз-келіншек бар жерде өзін ұмытып кетіп айтады. Әнді ұғатын, тыңдайтын адам болса, одан сайын шабыттанып шырқайды. Ал жұрт тыңдамай, жыбырлап сөйлесе бастаса, Әмірқан орнынан тұрып кетеді — айтпайды.

Жүріп кетудің сәті де түсе қалды. Қызыл отауда үшінші түнеудің кешінде Еркіннің түзетуге берген тарантасы келді. Қостанайға дейін қажымай апаратын пар ат та даяр болды.

Сол күні кешке Әсия мені өз қасына қалдырып, ертеңіне таң салқынымен сапар шегетін болып келістік. Серігім бар ма, жоқ па — Болқаш пен оның әйелі Жаңыл.

Әсия үйіне барардың алдында Еркін: «Сен сыртта жүре тұр, үй маңына кісі келтірме!» — деп әйелін шығарып жіберді де, өзі менімен біраз уақыт әңгімелесті.

— Ал, шырағым, сонымен жүретін болдың ғой енді? — деп бастады ол сөзін.

— Солай ұйғардық қой.

— Жақсы тілектер бұрын да болған, қазір де бар. Сондықтан ең алдымен айтар тілек-батам: сапарың оң болсын.

— Рахмет, аға.

— Екінші айтарым: біздің елдің дәстүрінде аға мен қарындас бірін-бірі қатты сыйлайды. Екеуміздің арамызда туыстық байланыс болмаса да, әлдене себептермен туыс адамдай халге жеттік. Егер сен бұл ұсынысты қабылдасаң, бұдан былай мені ең жақын, ең адал туыстарыңның бірі деп көрсең екен.

Кілем түсті кең даланы қақ жарып, көк табан темір жол жатыр. Жол бойында егіні жайқалған, малы қаптаған колхозды көп ел отыр.

Елден шыға топ-топ киік орғып барады. Елден жоғары ұшақтар самғап барады. Біз пойызбен зымырап келеміз. Сарыарқаның жазығы таусылар емес, пойыз да жетпей қояр емес.

Кешеден бері салғыласа аққан Сарысу жайына кетті. Күн жазықтан шығып, жазыққа батты. Дөңгелек там, қаптаған мал, орғыған киік — бәрі кейін қалды.

Көз ұшында бурыл белес, күдіс-күдіс бұйраттар көрінеді. Сол көрінгеннің бәрі сап-сары мыс болып елестейді. Мыс даласын көруге ынтықпыз. Міне, жеттік.

Кері даланың төсінде мыж-мыж болған бұйраттар жатыр. Сол бұйраттың бірінде аққу сынды таранып, ақ таяғын қолға алған, ақ көйлекті, ақбас қарт отыр.

Айналасынан жан-жақтың бәрі көрінетін қарауыл төбенің басында, мыс тарихым дегендей, қарсы қарап нық отырады. Қарт сөз бе, ән бе, зар ма — не айтып отырғаны белгісіз; әйтеуір бір сарынға түсіп алып ыңылдайды.

Ғ. Мұстафин, «Көз көрген» романындағы «Жезқазған» әңгімесінен.

Таң алдында бір-ақ сағат мызғығаны болмаса, Абай бұл түнді ұйқысыз өткізді. Құрығын тірсегінен шорт кескен күдік торы, ауыздығы алына салысымен, басын жерге салып, аққұлақ араласқан көк өлеңді борт-борт үзе бастады.

Ауызғы үйде бұл жақтың белгісіндей тықыр білдірмей сергек тосып отырған Ербол, Абай үні шыққанда Баймағамбетке шам жақтырды. Сирек бір қонақ келгендей, оны сыпайы пішінмен қарсы алды.

Бұл отырыста Абайдың мұншалық ықыласына ырза болғаны білінсе де, қыз бұдан әрі сөз бетін ашқысы келмегендей еді.

Ысқақтар жасы кіші болғандықтан, Абайға сәлем беріп келіп, аттарынан түсті. Үш күндей Мағаштан Әбіш жайына қанып алған соң, енді Абай сөз байлауын білдірмек.

Жайлы, жылы қоныстың ішіне отты маздатып жаққызып қойып, Абай қонақтарын ыстық шаймен сыйлатты. Бірақ бүгін де, кешегідей, күні бойы түлкі кездеспей, кешке жақын ғана көрінді.

Бұл көршілер осы көктемнен бері Абай мен Баймағамбет дөң басына шықса, қызық әңгімелер айтысып отыратынын біледі. Баймағамбеттің әңгімесі жаңа басталғанда, бұл екеуінің қастарына отыра кеткен Кішкене молдаға Байторылар да ырза болысты.

Тың адам келді екен деп, айтып отырған әңгімесінің желісін өзгертпеді.

М. Әуезовтен.

Шоқанның шын аты — Мұхаммедханафия. Анасының еркелетіп қойғаны — Шоқан. Бұл ат «шоқыдай биік, таудай асқақ» деген мағынаны білдіреді.

Шоқан бес жасында хат таныған. Әкесі Шыңғысқа ескі жыр-дастандарды жазып алуға көмектескен. Әкелі-балалы екеуі ауыл төңірегін көгалдандырумен де шұғылданған.

Шоқанның туып-өскен мекені дегенде, Құсмұрыннан ойға оралатыны — Сырымбет. Бұл өңірдің даласы, орман-тоғайы, көлі мен тауы — Шоқанның бала кезден аралаған, сұңқар алып саят құрған жері.

Бірде Шоқан жолдастарымен кадет корпусының ауласында тұрады. Корпустың Ертіс өзеніне шығар қақпасынан ұшы-қиырсыз қазақ даласы әдемі көрінеді екен. Сонда қарап тұрып: «Келешекте мына аяқтар қай жердің топырағын басарын бір Құдайдың өзі білсін!» — деп қиялға шомыпты.

Кейін бұл арманы жүзеге асады: Қашқарияға сапар шегіп, күрделі еңбектер жазады. Петербургте әйгілі ғалымдар алдында баяндама жасайды.

Дүниежүзілік ғылымға елеулі үлес қосқан Шоқан 1865 жылы Матай тауының етегінде қайтыс болды. Шоқанның есімімен аталып, тарихи мұражай ашылған.

М. Әуезов — біртуар кесек тұлға, таным- тамырлары терең жайылған күрделі талап иесі. Оның жан сарайын түсінуге ұмтылу — қазақпын деген әр адамның асыл парызы.

Оның өміртанымы мен көзқарасын сөз еткенде, Ұлы Абай есімінсіз талдау мүмкін емес. Онсыз Мұхтар тұлғасы толық ашылмайды.

Роман соңында, қу өмірде шер-шеменін арқалап, қырық жамау жүрегі соңғы рет соғып жатқанда, ұлы адамның былай дейтіні бар: «Мен өлейін, бірақ сол сан жылдарда сенің желдерің қуып әкеткен гүлдерім, дәндерімнен ұрпақ, нәсіл қалар ма?»

Сол зарға жауап ретінде Дәрмен аузымен сөз айтылады: «Абай аға, қадірлім! Ол дәндерің өлген жоқ, жойылған жоқ. Рас, бұл күнде бір апаға біткен дүм тоғай болмасын. Үлкен бақ боп тұрмасын… Бірақ ен дала, мол сахараның бойында ол дәндерің өсіп келеді… Көп өсіп, көктей өсіп келеді… Өсе бермек күн санап та, жыл санап… Сол үшін де өз өмірімде, өле-өлгенше асыл сөзіңді сақтармын, ата тәрбиеңді ақтармын, ағажан!»

Сол дән — Мұхтар болатын.

Жақып өлді. Одан бір жұма кейін, «жығылғанның үстіне жұдырық» болып, Мұқашым да өлді.

Баламның тірі кезінде ағайын ішінде жақын көріп, бауырына тартып, қолына түскен азын-аулақтың жартысын жырып беріп жүрген Ысмағұл не қылды? Балақтағы биттің басқа шыққанын көрмей ме?

Бұлар үшін, қарағым, не көрмедім? Сол тірі болса, маңына келе алар ма еді? Бұны жалатқан соң, қуарған қу өмірдің не бағасы бар? Мен сонда баламды бір пұшыққа бермек пе екем?

Менің үйім — осы ауылдың үлкен үйі. Бүгін сол қарашаңырағының құруға айналып отырғаны — мынау. Құрымағанда, кім қалды?

Бұл үйдің жайын ойласа, тұмсығы тасқа тиетіндей болмады ма? Менің баламның жылағаны оларға не керек? Жақыптың аруағы ырза болмай күңіренгені не керек?

Сол сөзді айтқызып отырған сұмдарды қарғадым, ұрыстым. Одан басқа қолымызда не тұр? Бұрынғы бейнет, бейшаралық былай тұрсын, мына көрген мазақ не? Осынша қорлау, рәсуалау не?

Әуелден бергі қазаны көруіне осы қаршадай жас баланың не жазығы болып еді?

М. Әуезовтен.