Қышқылдардың атауы

БҚО, Орал қаласы, №44 ОЖББМ

Орынова Гүлбаршын Ермекқалиқызы

Сабақ түрі: демонстрациялық

Сабақтың тақырыбы: Қышқылдар

Бұл сабақта қышқылдардың құрамы, алынуы, жіктелуі және олардың химиялық әрі биологиялық маңызы қарастырылады. Сондай-ақ қышқылдардың емдік қасиеттері мен тұрмыста қолданылуы туралы түсінік кеңейтіледі.

Оқыту мақсаттары

1) Білімділік

Қышқылдардың құрамы, алынуы, жіктелуін түсіндіру.
Тірі табиғаттағы қышқылдардың маңызы мен тұрмыста қолданылуы туралы білімін кеңейту.

2) Дамытушылық

Қызығушылық пен танымдық қабілеттерін дамыту.
Құбылыстарды байқауға, салыстыруға, талдауға үйрету.

3) Тәрбиелік

Бірлесіп жұмыс істеуге және өзара құрметке тәрбиелеу.
Бір-бірінің пікірін тыңдап, дәлелді бағалауға үйрету.

Әдіс-тәсілдер және ресурстар

Сабақтың әдісі

Интерактивті оқытудың кешенді әдісі (слайд, виртуалды зертхана, электронды оқулық, демонстрация).

Көрнекілік және құрал-жабдықтар

Интерактивті тақта, ActivStudio кітапханасынан суреттер, тірек-сызба слайдтары.
Виртуалды зертхана қоры, электронды оқулық.
Бейорганикалық қышқыл үлгілері: HCl, H₂SO₄, HNO₃.
Табиғи қышқылдары бар тағамдар: алма, лимон, сүт, айран, қымыз; сірке суы.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Сыныпты түгелдеу, жұмысқа психологиялық дайындық.

II. Үй тапсырмасын тексеру және қызығушылықты ояту

1-кезең: Ой шақыру

Үй тапсырмасы «Сутегі» тақырыбы бойынша тест арқылы тексерілді. Оқушылар тестировщик көмегімен өз білімдерін бағалады.

2-кезең: Қызығуды ояту (жаңа сабақпен байланыстыру)

а) Берілген құралдар қандай затты алуда қолданылды? (Слайдта сутегін алуға арналған құралдар көрсетіліп, оқушылар қолдану жолын сипаттайды.)
ә) Сүт қышқылы қай өнімдерде кездеседі? (Сүтте, қымызда, айранда бар екені талқыланады.)
б) Иттің мысықты тістелеп ойнағанын байқадыңыз ба? Бұл әрекет ауыз қуысын тазартуға ықпал етеді деген түсінік талданады.
в) Құстардың құмырсқа илеуіне аунап «шомылуын» көрдіңіздер ме? Құмырсқа қышқылы паразиттерге қарсы әсер етеді деген пікір талқыланады.
г) Ауырған аңға «рецептті» кім жазады? (Аңыз-әңгіме ретінде: аңның хинин ағашының қабығын кеміріп, сауығуы туралы мысал келтіріледі.)
ғ) Үйде және тұрмыста қандай қышқылдарды кездестіресіздер? (Сірке қышқылы, лимон қышқылы және т.б.)

III. Негізгі бөлім: жаңа сабақты түсіндіру

3-кезең: Мағынаны тану

Бұл бөлімде слайд, виртуалды зертхана және электронды оқулық қолданылып, қышқылдарға анықтама беру, жалпы формуласы, құрамы, атаулары мен номенклатурасы, алыну жолдары, пайдасы мен зияны жүйеленеді.

Қышқылдарға анықтама

Қышқылдар — құрамында металл атомдарымен орын алмастыруға бейім сутек атомдары және қышқыл қалдықтарынан тұратын күрделі заттар.

Негізгі белгілері

Қышқыл дәм
Күйдіргіш әсер

Маңызды ескерту

Қышқылдармен жұмыс істегенде қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтау қажет.

Қышқылдардың мысалдары

Тұз қышқылы

HCl

Бромсутек қышқылы

HBr

Күкіртсутек қышқылы

H₂S

Күкіртті қышқыл

H₂SO₃

Азот қышқылы

HNO₃

Фосфор қышқылы

H₃PO₄

Кремний қышқылы

H₂SiO₃

Қышқылдарды жіктеу

Сутек атомының санына қарай

Бірнегізді: HCl, HNO₃, HBr
Екінегізді: H₂SO₄, H₂S
Үшнегізді: H₃PO₄, H₃BO₃

Оттектің болуына қарай

Оттекті: H₂SO₄, HNO₃
Оттексіз: HCl, HBr

Индикаторлар (қышқыл ерітіндісіндегі өзгерістер)

Қышқыл ерітіндісінде түсін өзгертетін заттар индикатор деп аталады (латынша “көрсеткіш”).

Лакмус

Қызарады

Метилоранж

Қызарады

Фенолфталеин

Түсін өзгертпейді

Қышқылдарды алу тәсілдері

1) Оттекті қышқылдарды алу

Фосфор қышқылын алу (демонстрация)

4P + 5O₂ → 2P₂O₅

P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄

Күкіртті қышқыл

SO₂ + H₂O → H₂SO₃

Күкірт қышқылы

SO₃ + H₂O → H₂SO₄

2) Оттексіз қышқылдарды алу

S, Cl, Br сияқты бейметалдарды сутекпен тікелей әрекеттестіріп, алынған газдарды суда еріту арқылы қышқыл алады.

Мысал: хлорсутек қышқылы

H₂ + Cl₂ → 2HCl

Қышқылдардың пайдасы мен зияны

Пайдасы

Медицинада: бор және тұз қышқылы қолданылады; сүт қышқылы мен концентрлі азот қышқылы сүйелді күйдіруге пайдаланылуы мүмкін.
Өнеркәсіпте: күкірт қышқылы шикізат ретінде және автокөлік аккумуляторларында қолданылады.
Тұрмыста: сірке суы, лимон қышқылы кең қолданылады.

Зияны

Концентрлі қышқыл ағзаға түссе, тіндерді зақымдап, мүшелердің қызметін бұзуы мүмкін.
Қоршаған ортаға түскенде ластану мен коррозиялық әсер туғызады.

IV. Білімді бекіту және қорытындылау

4-кезең: Білімді тиянақтау

Оқушылар жұмыс дәптерінде кесте толтырады: қышқыл атауы, формуласы, қышқыл қалдығы және валенттілігі, қышқыл қалдығының атауы.

«Сыңарыңды тап» ойыны

Оқушылар сутек атомдарының саны мен қышқыл қалдықтарының формулаларын сәйкестендіріп, дұрыс жұптар құрады.

Күкіртсутек қышқылы
Күкірт қышқылы
Кремний қышқылы
Көмір қышқылы
Азот қышқылы

Венн диаграммасы

Бейорганикалық және органикалық қышқылдардың ортақ қасиеттері мен өзіндік ерекшеліктерін салыстырып, диаграмманы толтыру.

Бейорганикалық қышқылдар

Мысалдар мен ерекшеліктерін жазыңыз.

Органикалық қышқылдар

Мысалдар мен ерекшеліктерін жазыңыз.

Есептер

Сыныпта: №5–6–7 есептер (91-бет).

Үй тапсырмасы

Қышқылдардың анықтамасы, жіктелуі, индикаторлардың түстік өзгерістері және қышқылдарды алу теңдеулерін қайталау. (Мұғалім нақты тапсырманы сынып деңгейіне қарай бекітеді.)