Қазақша рефераттар

Абай атамыз неше ағайынды

Сабақ тақырыбы

Қазақ әдебиеті, 8-сынып. Ашық сабақ: Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қалқаман – Мамыр» поэмасы.

Сабақтың мақсаты

  1. Ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет беру; поэманың мазмұнын ашу, тақырыбы мен идеясын таныту; көркемдік ерекшелігін талдау.
  2. Оқушының сөйлеу мәдениетін дамыту; өзіндік пікір мен көзқарас қалыптастыру; шығармашылыққа жетелеу, ізденісін шыңдау.
  3. Жас ұрпақты шыншылдыққа, адалдыққа, адамгершілікке, уәдеге беріктікке тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

  • Слайд материалдары
  • Карточкалар
  • Бағалау парағы

Сабақ форматы

Түрі:
Жаңа сабақты меңгерту
Әдісі:
СТО технологиясы элементтері

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Психологиялық тренинг: «Көңіл күйіміз қандай?»

II. Үй тапсырмасы

1) Абай Құнанбайұлының «Он жетінші қарасөзі»

Көрініс арқылы әңгімелеу.

2) Шығармашылық жұмыс

«Мен ақылмын», «Мен қайратпын», «Мен жүрекпін» тақырыптары бойынша ой-толғау.

Үй тапсырмасын бекіту сұрақтары

  1. Абай ауыз әдебиетінен мол тағылымды кімдерден алған? Ұлжан, Зере
  2. Абай Құнанбайұлының шын есімі кім? Ибраһим
  3. Абай қай жылы дүниеге келді? 1845 (мәтінде 1945 деп қате берілген)
  4. Құнанбай қандай адам болған? шешен, ақылға бай, қажы, болыс
  5. «Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, ол ақынның білімсіз бейшарасы» — қай өлеңнен үзінді? «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы»
  6. Әбдірахман кім, оған арналған өлең қалай аталады? ұлы; «Әбдірахман өлгенде»
  7. Абайдың неше қарасөзі бар? 45
  8. «Он жетінші қарасөзінде» Ақыл, Қайрат, Жүрек кімге жүгінеді? Ғылымға

III. Жаңа сабақ

Ой қозғау

  1. Абай неше ағайынды? жеті (Құдайберді, Тәңірберді, Абай, Ысқақ, Оспан, Қалиолла, Ысмағұл)
  2. Абайдың ізін жалғастырған ақын інісі кім? Ол кімнің ұрпағы? Шәкәрім — Құдайбердінің ұлы, Абайға немере іні

Осылайша бүгінгі сабақ Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен «Қалқаман – Мамыр» поэмасына арналады.

ББҮ кестесі: «Білемін»

  • «Адамдық борышың» сияқты өлеңдері бар
  • «Жолама, қулар маңайға» туындысы белгілі
  • Репрессия құрбаны болған
  • Алғашқы өлеңдерінің бірі ретінде «Құртқа» аталады

ББҮ кестесі: «Білдім»

  • Поэмалары: «Қалқаман – Мамыр», «Еңлік – Кебек», «Нартайлақ – Айсұлу»
  • Меккеге барып, қажылық парызын өтеген
  • Стамбул, Париж кітапханаларынан білім іздеген
  • Еңбектері: «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», «Мұсылмандық шарты»
  • Философ, ойшыл, зерттеуші ретінде танылған
  • Орыс және Батыс мәдениеті мен ғылымына үңілген; Л. Толстой шығармаларын жоғары бағалаған
  • Аудармалары бар; шамамен жиырмаға жуық әннің авторы, сазгер

Белгілі ғалым Қайым Мұхамедханов Шәкәрім туралы:

«Ұлы ақын дүниеден қайтқан соң халық Шәкәрімді екінші Абайымыз деп танып, ерекше құрметтеген».

Бұл — Шәкәрімнің Абай дәстүрін жалғастырып, өз дәуірінің шындығын дәл суреттей білгеніне берілген әділ баға. Сол шығармалардың бірі — «Қалқаман – Мамыр» дастаны.

Мағынаны тану: поэма мазмұны мен оқиға желісі

Оқиға қай кезеңді суреттейді?

Поэма тарихи сипатта. Оқиға 1722 жылдар шамасындағы кезеңді, «Ақтабан шұбырынды» оқиғаларына дейінгі уақытты меңзейді.

Негізгі кейіпкерлер

  • Әнет баба
  • Мәмбетей
  • Қалқаман
  • Мамыр
  • Көкенай

Туыстық байланыс

Кішік пен Мәмбетей — бірге туған ағайын. Кішіктен Әнет, Әйтеке тарайды; Әйтекеден Олжай, Байбөрі, Қалқаман өрбиді. Мәмбетейден — Мамыр. Осылайша, Қалқаман мен Мамыр — немере ағайынды.

Мамыр бейнесі

Мамыр — дәулетті әкенің ерке қызы. Қыз көңілін ашып айтуға именеді. Қалқаманмен жылқы бағып жүріп танысып, бірін-бірі ұнатады.

Екі жасты жақындастырған оқиға

Сәмеке хан қалмақты жеңіп, ел жинап той жасайды. Үлкендер кеткен соң жастар бастаңғы өткізеді. Сол кеште Мамыр жұмбақтап тіл қатып, Қалқаманмен жасырын кездесуге ишара білдіреді әрі өзіне құда түсетінін айтады. Ұнатқан екі жас ақыры алып қашуға бел байлайды.

Әнет баба қандай тұлға?

Әнет баба — ел бірлігін ойлаған, ақыл-парасаты жоғары, жанашыр тұлға. Дауды бітістіруге ұмтылып, қалың малдан да аянбайды. Алайда Көкенай мен Мәмбетей жағы көнбейді.

Көкенай кім?

Көкенай — Мәмбетей елінің батыры, ел ағасы, салт-дәстүрді қатаң ұстанатын қатал адам. Төркіндеп келген Мамырды атып өлтіреді. Мамырдың «өз қанымды кештім, Қалқаманды өлтірме» деген өтінішіне қарамайды. Ақыры Әнет бабаны да «туыстықтан кетеміз» деген сес арқылы көндіреді.

Жыр қалай аяқталады?

Әнет бабаның шешімімен Қалқаманға сынақ жасалады: жүйрік атпен шауып өткенде, Көкенай мергендігі шын болса, атып түсіруі тиіс. Екінші рет оқ атылмайды; жебе Қалқаманның санына тиіп, ол аман қалады.

Мамырдың өлімі мен өзіне жасалған қастандықтан кейін Қалқаман елде қала алмай, өкпелеп кетеді. Ұлы жүздегі нағашысы Еділбайға барып, кейін Бұхараға аттанады. Дерек бойынша, сол жақта отбасын құрып, ұрпағы Ұлы жүз ішінде тараған.

Топтық жұмыстар

I топ

Поэманың композициялық құрылымы

  1. Оқиғаның басталуы: кейіпкерлерді автордың таныстыруы.
  2. Оқиғаның дамуы: Қалқаман мен Мамырдың ұнатуы, бастаңғы, сөз байласуы.
  3. Шарықтау шегі: екі жастың серттесуі.
  4. Шиеленісуі: қосылуы және руаралық жанжалдың өршуі.
  5. Шешімі: Мамырдың қаза болуы, Қалқаманның елден кетуі.

II топ

Салт-дәстүрлерді табу және бүгінгі өмірмен байланыстыру

  • Қыз айттыру
  • Бастаңғы
  • Құда түсу
  • Қалың мал
  • Жақыннан қыз алмау (жеті ата қағидасы)
  • Бата беру
  • Уәдеге беріктік

III топ

Өлең құрылысына талдау

Тақырыбы:
Қалқаман – Мамыр
Идеясы:
махаббат, ар-ождан, елдік бірлік пен дәстүр тартысы
Шумақ:
62
Тармақ:
278
Бунақ:
үш бунақ
Буын саны:
11
Ұйқас:
қара өлең ұйқасы

Кейіпкерлерге мінездеме

I топ

Қалқаман мен Мамырға мінездеме

  • Сезімге адал, тәуекелге барған жастар
  • Махаббат пен дәстүр қақтығысында таңдау жасаған
  • Мамыр — нәзік те батыл, сүйгенін қорғауға дайын

II топ

Әнет бабаға мінездеме

  • Бітімгер, ел бірлігін жоғары қойған
  • Ақылға жүгінген, әділдік іздеген
  • Даудың ушығуына жол бермеуге тырысқан

III топ

Көкенайға мінездеме

  • Дәстүрді бұлжытпай ұстанған, қатал мінезді
  • Ел намысын жеке сезімнен жоғары қойған
  • Қатыгез шешім қабылдауға барған

Ой толғаныс: пікірталас

Жақтаушы топтың ұстанымы

Қалқаман мен Мамырдың қосылғанын дұрыс деп санаймыз. Олар — адал махаббат иелері. Бірін-бірі шын сүйген. Мамыр өлер алдында да Қалқаманның амандығын тілеп, тірі қалуын армандады. Бұл — махаббаттың беріктігін көрсетеді.

Даттаушы топтың ұстанымы

Бұл пікірмен келіспейміз. Сезімге берілмей, ақылға жеңдіру керек еді. Біріншіден, олар ата салтын бұзды: ол заманда бата бұзған адам жазаланған. Екіншіден, екеуі туыс (немере ағайынды), сондықтан «жеті атаға дейін қыз алмау» қағидасын бұзды. Осы себепті олардың әрекеті айыпталады.