Қазбен таласқан қарғаның таңы айырылар
Құс, аң және ит туралы мақал-мәтелдер жинағы
Төмендегі мақал-мәтелдер табиғатқа зер салуды, мінезді тануды, сабыр мен сақтықты қадірлеуді үйретеді. Оқылымы жеңіл болуы үшін ойды жақын тақырыптарға топтастырдық.
Қыран, қаршыға, сұңқар: ұшудың һәм олжаның ілімі
Қыран құс қисық ұшып, түзу ілер.
Құс қанатымен ұшады, құйрығымен қонады.
Құстың алғанынан салғаны қызық.
Құс – қанаттасымен қатар ұшады.
- Қаршыға ілген қазға сын.
- Қыран құстың баласы ұшса, ұяға қайтып келмес.
- Қыран құс шашып жейді, қара құс басып жейді.
- Екі тұйғын жабылса, қаздың соры.
- Ителгінің қызығына қызықсаң, қаршығаңды қамшы етерсің.
- Ақсұңқардың баласы алдына қоймай ас жемес.
- Шыдамсыз лашынды бөктерсең, асықпаған сұңқарға жетер.
- Тордағы торғай төбедегі тырнадан артық.
- Шымшықтан сұңқардың батылдығын күтпе.
- Бір таспен екі құсты ұрып алды.
Негізгі ой
Саятшылық пен қыран баптау — сабырды, байқағыштықты және тәртіпті талап ететін өнер.
Құс мінезі, қорғаныс және тіршілік қамы
Ит тамағы үшін жүгіреді, құс тамағы үшін ұшады.
Тіршілік үшін әрекеттің түрі әр басқа болса да, себеп ортақ.
Құс тамағы үшін қолға түседі, балапаны үшін торға түседі.
Қажет пен мейір — тәуекелге бастайтын күш.
- Торғай: жаңбыр жауса — балапанын қорғайды; бұршақ жауса — басын қорғайды.
- Жас бала құстың көлеңкесіне де тоңады.
- Құс ұясында не көрсе, соны ілер.
- Жерде жатқан жұмыртқа — аспанда ұшар құс болар.
- Жаман құсты жақсы бақсаң — сұңқар болады.
- Беталды ұшқан құс қонарға тал таппас.
Құс патшасы — бүркіт, аң патшасы — арыстан.
Жыл мезгілі, белгі және табиғатқа зер салу
Қарға қаңқылдаса, қысты шақырады.
Қаз қаңқылдаса, жазды шақырады.
Көкте тырна қиқуласа, көлдегі қаз қанатын қағар.
Даладағы дыбыс — даланың дабылы.
- Ақ шағала көрінді — алыс емес, су жақын.
- Шағала келмей — жаз болмас, шаңқан келмей — боз болмас.
- Көл тартылса, құс қашар.
- Сулы жер, нулы жер — құс біткенге туған жер.
Сақтық, сөз және серт: астары терең ескерту
- Қарға қарғаның көзін шұқымас.
- Жарқанатқа жарықтан қараңғы артық.
- Сақ қарға сағағынан ілінер.
- Ұшқан құстың жолы жоқ, өтірік сөздің түбі жоқ.
- Сауысқаннан сақ бол.
- Құс жеткен жеріне қонар, қонақ қалаған үйіне қонар.
Тоты құс бойына қарап зорланады, аяғына қарап қорланады.
Сырт көрініс пен ішкі күй — адамға да таныс қайшылық.
Бұтағы көп ағашқа құс қонады, жақсы адамның көңілі хош болады.
Аңшылық туралы: жол, әдіс және олжа
- Айналаға атқан оқ ажалдыға тиеді.
- Аңды ерінбеген атады, көрінбегенді де атады.
- Қаңтар қақпанды сүйер, сонаршы ақпанды сүйер.
- Әр таудың түлкісін, әдісін білген тазы алады.
- Ай жарықта қоян арық.
- Тағыны жеткен алады.
- Қаз орғанына семіреді.
- Қасқырдың өзі қатты, жолы жұмсақ; қоянның жолы қатты, өзі жұмсақ.
- Бөрінің аузы жесе де қан, жемесе де қан.
- Алпыс қарсақ ат болмас.
- Қашқан қоян жатқан қоянды ала кетеді.
- Құлан қырда, құндыз суда.
- Қағынан құлан жерісе, су таба алмай шөлде өлер.
Ит туралы: ырыс, бірлік және мінез
Итті тепкен — ырысты тебеді.
Ит құтырса — иесін қабады.
Ауыл иті ала болса да, бөрі келгенде бірігеді.
Ит үреді, керуен көшеді.
- Жақсы ит — иесінің көз-құлағы.
- Жетектеген төбет қораға үрмес.
- Ел қонбай, ит тынбас.
- Ит бір сүрінсе, қырық сүрінеді.
- Құмай тазы қуғанын алады.
- Қабаған ит қайыр байлайды.
- Жоны қашқан итке өлексе жоламас.
- Байлаулы ит үреді, байлаусыз өгіз сүзеді.
- Бір ит көріп үреді, екі ит еріп үреді.
- Бұралқы ит үріп жағынады.
- Жақсы ит өлімтігін көрсетпес.
- Ит иттігін қылмай қоймас.
- Итке ит жерошақтың басында ұшырасады.
- Қазаныңнан қақпақ кетсе, иттен қанағат кетер.
- Қасқырлы жердің елі айтақшыл.
- Иттің табаны қышыса, керуенге ереді.
- Ит баласы жырымға қарайды, құс баласы қырымға қарайды.
Түйін: адам мінезі — табиғаттың айнасы
- Қанатсыз құс — жапырақсыз ағаш.
- Адам да бір жыл құсы — ұстатпайды күлкісі.
- Анық жақсы баласы адамнан туса, жат демес.
- Саятшылық сабырлыға жарасар.
- Құс өз жемінен өзі қақалмайды.
- Сұрама құстың қайда екенін — сұра сайрағанын.
- Құс қарағына, ер жарағына.