Бозторғай өлеңін мәнерлеп оқу
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Сәбит Дөнентаев туралы мәлімет беру.
- Өлеңнің мазмұнын, тақырыбын, идеясын ұғындыру.
Дамытушылық
- Өлеңді мәнерлеп оқуға және талдауға үйрету.
- Шығармашылық жұмысқа баулу.
- Ой-пікірін еркін айту дағдысын дамыту.
Тәрбиелік
- Адамгершілікке тәрбиелеу.
- Елжандылық құндылықтарын орнықтыру.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
- Оқушыларды түгендеу.
- Сабаққа назарын аударту, жұмыс ырғағын қалыптастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру (топтық жұмыс)
М. Жұмабаевтың өмірі мен шығармашылығы туралы ой бөлісу.
«Қазақ тілі» өлеңіндегі ана тілінің келешегіне қатысты ақын сенімі мен үмітінің өміршеңдігін дәлелдеу.
«Мен кім?» өлеңіндегі лирикалық қаһарманды анықтау: ол қай ақынның өлеңімен үндес? Дәлел келтіру.
III. Жаңа сабақ
1) Ақын туралы қысқаша таным
Сәбит Дөнентаев — қазақ поэзиясының сыншыл, ойлы өкілі. Оның өлеңдеріне нақтылық пен тұжырымдылық тән: артық бояуға ұрынбай, өмір шындығын реалистік сарында жеткізеді. Ақын тілі — таза, қарапайым әрі бейнелі; сырттай асқақ лептен гөрі мән мен ой салмағын алдыңғы орынға қояды.
2) «Бозторғай» өлеңінің мазмұны мен идеясы
«Бозторғай» — өткен ғасырдың таптық қайшылығын аллегория арқылы ашатын шығарма. Өлеңде 1915 жылдардағы патша үкіметі тұсындағы жергілікті билік пен әкімшілік жүйенің кескіні байқалады: әлсіздің зары еленбей, күштінің үні жүретін орта суреттеледі.
Бозторғай қанша шырылдап, мұңын айту үшін «әлді құстарға» жүгінсе де, ешқайсысынан қорған таба алмайды. Керісінше, зәбір мен ұрысқа ұшырайды. Осылайша ол «заман — байқағанға әлдінікі» деген ащы шындықты мойындайды. Өлең — ел билеушілерін, әділетсіз тәртіпті сынаған сыншыл туынды.
- Тұрымтайдан қорлық көрген торғай.
- Бөдененің қырғиға жем болуы.
- Торғайдың қаршығадан әділдік іздеуі.
- Қаршығадан қиянат көрген шүрегейлер.
- Қаздың етін жеген лашын.
- Бұл заман — байқағанға әлдінікі.
Бозторғай туралы (биология және география байланысы)
Таралуы мен тіршілік ортасы
Бозторғай шөл және шөлейт аймақтарда, қиыршық тасты жазық далаларда, тау жайылымында, елді мекен маңында, кейде орман алаңдарында да кездеседі.
Сипаттамасы
- Дене тұрқы: 12–23 см; салмағы: 30–48 г.
- Қанаты: ұзын (8,5–14 см); аяқтары қысқа.
- Артқы бармағында ұзын тырнағы болады.
- Түсі көбіне мекендеген жерінің реңіне бейімделеді.
Қоректенуі және пайдасы
Өсімдік дәнімен және жәндіктермен қоректенеді. Арамшөп дәнін де жеп, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді.
Тілдік-мәдени қолданыс
Қазақ тілінде бейбіт, мамыражай дәуренді «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» деп бейнелейді.
3) Кітаппен жұмыс
- Өлеңді мәнерлеп оқу.
- Кейіпкер бейнесіне талдау жасау.
- Кім кімнен жапа шекті? Сәйкестендіру.
| Әлсіз құстар | Жыртқыш құстар |
|---|---|
| Бозторғай | Бүркіт |
| Бөдене | Қырғи |
| Үйрек, шүрегей | Қаршыға |
| Қаз | Лашын |
| — | Тұрымтай |
4) Сөздікпен жұмыс
Тіркестер мен мағынасы
- «Шыбындай жан»
- Жаны ұшып, безек қағу, қатты қорқу.
- «Жемсау»
- Құстың жеген жемі жиналатын, өңештің ұлғайған бөлігі.
- «Бөтеке бейбақ»
- Ауыспалы мағынада: халі мүшкіл, сорлы, бейшара.
- «Жаның шықпас, күнің өтпес»
- Өлмессің, уақытың босқа өтпес (кәрі/қыжыртпа айтылымда да ұшырайды).
- «Пақыр»
- Халі мүшкіл байғұс, сорлы.
- «Опа бермес»
- Мейірі тимеді, шапағаты болмады.
- «Құдірет»
- Жаратушы, құдіретті күш.
Оқушыға тапсырма
- Сөздердің мағынасын контекст арқылы түсіндіріп көр.
- Екі тіркесті қолданып, 2–3 сөйлем құра.
- Өлеңнен осы сөздер кездесетін жолдарды тауып оқы.
5) Өлең құрылысы мен көркемдік ерекшелігі
Құрылысы
- 3 бунақты.
- 11–12 буынды.
- Ұйқасы: а, а, б, а (қара өлең ұйқасы).
Көркемдегіш құралдар
- Метафора: «құс патшасы» — бүркіт, «хан» — лашын, «төре» — тұрымтай, «аға» — бөдене.
- Теңеу: «оқтай зырлау», «шыбындай жаны».
- Эпитет: ішкі мұң, жаны тыныш, т.б.
IV. Бекіту (топтастыру стратегиясы)
С. Дөнентаев тұлғасы
Өлеңнің идеясы қандай?
Өлең қандай тәсілмен жазылған?
Аллегория дегеніміз не?
V. Қорытынды
Сәбит Дөнентаев — мазмұны терең, сөзі ықшам өлеңнің шебері, сыншыл ақын әрі мысал жанрына жақын суреткер. Ол Абай мен Сұлтанмахмұттан кейінгі қазақ сатирасының дамуына елеулі үлес қосқан қаламгерлер қатарында аталады. Ақын өмір шындығын боямасыз қалыпта, реалистік сарында бейнелеуге ұмтылады.
VI. Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен топтық жұмыс нәтижесі бойынша қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.
VII. Үй тапсырмасы
Мәнерлеп оқу
«Бозторғай» өлеңін мәнерлеп оқу.
Жазба жұмыс
Ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы реферат жазу.