Дайындау әдісі
Сабақтың мақсаты мен бағыты
Бұл материал 10-сыныптағы «Технология» пәніне арналған және қазақ халқының десерттік (тәтті) тағамдары арқылы ұлттық тағамдардың ерекшелігі мен құндылығын түсіндіруге, сондай-ақ қазақтың қонақжай дәстүрін құрметтеуге бағытталған.
Білімдік мақсат
Ұлттық тағамдардың құндылығын ашу, қонақжайлық дәстүрінің мәнін түсіндіру, тағам дайындау тәсілдері туралы нақты ұғым қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсат
Жаңашылдыққа, әсемдікке, тіл мәдениетіне және заман талабына сай ұқыптылыққа тәрбиелеу.
Дамытушылық мақсат
Оқушылардың шығармашылығын, қолөнер шеберлігін және ұйымдастырушылық қабілетін дамыту.
Сабақ сипаттамасы
- Сабақтың түрі
- Аралас сабақ
- Әдіс-тәсілдер
- Іздену, салыстыру, сараптау, талдау, әңгімелеу, сұрақ-жауап
- Көрнекіліктер
- Оқулықтар, суреттер, конверттер, мақал-мәтелдер, тағам үлгілері, слайдтар
Қазақ дастарханы және қонақжай дәстүр
Қай халықтың болмасын дастарханы сол халықтың тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына және тіршілік тынысына сай қалыптасады. Ғасырлар бойы көшпелі өмір сүрген қазақ халқының тағамдары да осы өмір салтымен тығыз байланысты.
Қазақ асханасының негізін көбіне мал өнімдері құрайды: ет, сүт, қымыз, сары май, құрт, ірімшік және өзге де тағамдар. Қонақжай қазақ «бар тәуірін қонаққа» деп сақтаған. Қадірлі мейманына құрмет көрсетпеген адамды ел ішінде «шық бермес Шығайбай» деп мінеген.
Негізгі ой
Қонақжайлылық — ата-бабадан қалған аса қастерлі салт. Дастархан — тек ас емес, сыйластық пен мәдениеттің айнасы.
Ұлттық тағамдардың дәмі жұмсақ, тіл үйірер ерекшелігімен бағаланады. Дайындауда суға пісіру тәсілі кең қолданылады, ал азықты ұзақ сақтаудың жолдары (тұздау, кептіру, ыстау) күнделікті тәжірибеде маңызды орын алған.
Деликатес тағамдар көбіне жылқы етінен дайындалады: қазы, шұжық, жал, жая, қарта және т.б. Нан өнімдерінің ішінде кең тарағаны — шелпек пен бауырсақ. Бүгінгі таңда ұлттық тағам әзірлеу мен сату — табысты кәсіпке айналып отыр.
Десерттер: жент, талқан, балқаймақ
Жент
«Қазақ шоколады»Жент — нәрлі әрі ұзақ сақталатын тәтті. Дәмі жұмсақ, құрамында табиғи өнімдер көп болады.
Қажетті өнімдер (шамамен 1 кг)
- •Тары — 500 г
- •Ірімшік — 400 г
- •Қант — 200 г
- •Мейіз — 50 г
- •Сары май — 200 г
Дайындау тәсілі
- 1Ірімшік пен тарыны келіде ұнтақтап, араластырыңыз.
- 2Қант пен мейізді қосып, біркелкі қоспа болғанша араластырыңыз.
- 3Ерітілген сары майды құйып, қалыпқа келтіріп, суытыңыз.
- 4Қатқан соң, қыздырылған өткір пышақпен бөліп кесіңіз.
Талқан
Талқан — пісірілген әрі тазартылған дәнді (тары, бидай, жүгері) келіде түйіп, елеуіштен өткізгеннен кейін алынатын ұнтақ тағам. Ол тойымды әрі әмбебап.
Қарапайым нұсқа
- •Тары талқаны — 100 г
- •Сары май — 100 г
Дайындау тәсілі
Талқанды сары маймен сіңгенше мұқият араластырыңыз. Қалауыңызша қаймақпен, сүтпен, сорпамен, сумен немесе шикі жұмыртқамен араластыруға болады.
Қолдану идеялары
- •Таңғы асқа: сүт/қаймақпен араластырып
- •Күш-қуатқа: маймен араластырып, шағын порциямен
- •Жылдам тіскебасар: жылы сорпаға қосып
Балқаймақ
Балқаймақ — қаймақ негізінде дайындалатын қою, хош иісті тәтті. Ыстық күйінде дастарханға ұсынылады.
Дайындау тәсілі
- 1Терең табаға немесе қазанға қаймақ құйып, үздіксіз араластыра отырып қайнатыңыз.
- 2Бетінен майы шыға бастағанда бал немесе қант қосуға болады.
- 3Ұн қосып, түйіршік қалмайтындай жақсылап араластырыңыз.
- 4Тағы 10 минут қайнатып, ыстық күйінде ұсыныңыз.
Ескерту
Қаймақты қайнатқанда күйіп кетпеуі үшін араластыруды тоқтатпау маңызды.
Сабақ құрылымы: 7 кезең
-
1
Венн диаграммасы
Тақырып бойынша ой бөлісу, ұқсастық пен айырмашылықты табу.
-
2
Кестемен жұмыс
Тағамдарды құрамына қарай топтастыру.
-
3
Бой сергіту
Сұрақ-жауап арқылы жылдам ойлану және белсенділік.
-
4
«Бұл қандай тағам?»
Сипаттамасы бойынша тағамды табу.
-
5
Мақал-мәтелдер
Ас мәдениеті мен ынтымақ құндылығын бекіту.
-
6
«Мен саған, сен маған»
Топтардың бір-біріне сұрақ қоюы.
-
7
«Менің сүйікті тағамым»
Оқушы таңдаған ұлттық тағамның дайындалу тәсілін ауызша баяндау.
Кесте бойынша жұмыс
Тағам атауларын төмендегі үш санатқа бөліп жазыңыз:
- •Еттен жасалатын тағамдар
- •Сүттен жасалатын тағамдар
- •Ұннан жасалатын тағамдар
Бой сергіту: үлгі сұрақтар
Ет тағамдары тобы
- •Қазақтың ұлттық тағамдарын ата (шұжық, бесбармақ, қазы, қарта т.б.).
- •Шұжық қай мал етінен жасалады (қой, сиыр, түйе, жылқы)?
- •Қазақтың басты ұлттық тағамы қандай?
- •Қымыз қай малдың сүтінен жасалады?
- •Сүт тағамдарын ата (шұбат, айран, құрт т.б.).
Сусындар тобы
- •Айран қай сүттен жасалады?
- •Қазы, қарта, жая қай мал етіне жатады?
- •Бесбармаққа қандай ет салынады?
- •Жылқы етінің ерекшелігі неде?
- •Құрт неден жасалады?
«Бұл қандай тағам?» ойыны
Сипаттамалар
- 1) Қаймағы алынған немесе алынбаған сүтке аздап су қосып ұйытады. Жеңіл, сусындық тағам.
- 2) Кез келген малдың етінен жасалады, өкпе-бауыр қосылады. Түрлері көп.
- 3) Шай дастарханының басты асы. Жоғары сапалы ұнға май мен ашытқы қосып пісіріледі; пішіні әртүрлі.
- 4) Пісіліп майы алынған айранды қайнатып, кенеп дорбада сүзіп, тұздап, өреде кептіріп сақтайды.
- 5) Аса кәделі дастарқан дәмі. Қыста қатпайды, жазда бұзылмайды; құмшекер мен ұнтақталған ірімшік араластырылады.
- 6) Жылқы етінен жасалатын деликатес. Салқындатылған еттен немесе майдан әзірленеді.
Жауаптар
- Айран 1-сипаттама
- Қуырдақ 2-сипаттама
- Бауырсақ 3-сипаттама
- Құрт 4-сипаттама
- Жент 5-сипаттама
- Шұжық 6-сипаттама
Ас туралы мақал-мәтелдер
«Досыңның үйінде су берсе де ішіп кет.»
Сыйластық пен құрметтің белгісі
«Ынтымақты үйдің асы тәтті.»
Береке мен бірліктің құны
«Ат – адамның қанаты, ас – адамның қуаты.»
Тіршілікке күш берер құндылық
«Ас үстінен аттама, астан үлкен емессің.»
Асқа құрмет — мәдениет өлшемі
«Ас тұрған жерде ауру тұрмайды.»
Қуат пен саулық жайлы түсінік
«Ас — иесімен тәтті.»
Ықылас пен пейілдің әсері
«Алтын, күміс — тас екен, арпа, бидай — ас екен.»
Нан мен дәннің қадірі
Бағалау, рефлексия және үй тапсырмасы
Бағалау
Топтық жұмысқа қатысуы, жауаптарының дәлдігі, белсенділігі және шығармашылық тапсырманы орындауы ескеріледі.
Рефлексия
- •Бүгінгі сабақтан қандай әсер алдың?
- •Не үйрендің?
- •Нені білгің келеді?
Жауаптарды қағазға жазып, белгі (стикер) арқылы орналастыруға болады.
Үй тапсырмасы
Ұлттық тағамдарға байланысты шағын буклет әзірлеңіз: 1–2 тағамның сипаттамасы, құрамы және дайындау қадамдары көрсетілсін.
Автор туралы мәлімет
Мұхит атындағы жалпы орта білім беретін мектебі. Технология пәні мұғалімі — Жанисова Жазира Сұлтанбекқызы.