Қазақша рефераттар

Психология туралы

Психология ғылымының мәні

Психология – психикалық құбылыстардың («жан қуаттарының») пайда болу, даму және қалыптасу заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Психикалық құбылыстар – бізді қоршаған сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының мида әртүрлі бейнеленуі.

Түйсік, елес, ой, сезім, тілек, қабілет, қызығу, мінез, әдет сияқты ұғымдар көпшілігімізге күнделікті тәжірибеден таныс. Алайда олардың мәнін ғылыми тұрғыдан түсінгенде ғана психикалық құбылыстарды жан-жақты ажыратып, дәл сипаттауға болады. Психология осы құбылыстарды ғылыми жолмен түсіндіріп, олардың өзіндік заңдылықтарын айқындайды.

Негізгі ұстаным

Психиканы нақты іс-әрекет үстінде зерттеу – ғылыми психологияның ең маңызды принциптерінің бірі. Себебі сана іс-әрекеттің бағыт-бағдарын қамтамасыз етеді, ал іс-әрекет сананың белсенділік және реттеуші қызметін айқындайды.

Тарихи бастаулар және ұғымның шығуы

Психология – көне дәуірден бастау алатын білім саласы. Оның алғаш қалыптасқан ортасы ретінде ежелгі Греция аталады. «Психология» термині грек тіліндегі екі сөзден тұрады: psyche (жан) және logos (сөз, ілім). Тура мағынасында бұл «жан туралы ілім» дегенді білдіреді. Дегенмен, қазіргі ғылыми түсінік бойынша психологияны «жан туралы ілім» емес, психика туралы ғылым деп қарастырған дұрыс.

Жан туралы алғашқы жүйелі ғылыми пайымдаулар ежелгі гректердің әмбебап ғалымы Аристотельдің (б.з.д. 384–322) еңбектерімен байланысты. Кейінгі ұзақ тарихи кезеңде психология философия, медицина, әдебиет, жаратылыстану сияқты ғылымдармен тоғыса дамыды.

Эксперименттің ғылымға енуі

Психиканы тәжірибе (эксперимент) арқылы зерттеу тәсілін ғылымға алғаш енгізген ғалым ретінде неміс зерттеушісі В. Вундт (1832–1920) аталады. Осыдан бастап психология арнайы құрал-жабдықтар көмегімен бақылауға және өлшеуге болатын дербес ғылыми бағыт ретінде нығая түсті.

Психика туралы қарама-қарсы көзқарастар

Материалистік түсіндіру

Демокрит (б.з.д. 460–370) жанды (психиканы) от атомдары сияқты қозғалмалы қасиет деп сипаттап, жанның мәңгі еместігін, оның пайда болып, өшіп отыратынын айтқан.

Идеалистік түсіндіру

Платон (б.з.д. 427–347), керісінше, жан мәңгі өлмейді және өшпейді деген тұжырым ұсынған.

Бұл екі бағыттың тартысы кейінгі кезеңдерде, әсіресе орта ғасырлар дәуірінен бастап кең өріс алды. Шығыстың ұлы ойшылы Әбу Насыр әл-Фараби (870–950) дүниенің материядан құралып, жойылмайтынын, бір түрден екінші түрге ауысып өзгеретінін атап, жан денеден бұрын өмір сүрмейді және бір денеден екінші денеге «көшіп» орналаса алмайды деп материалистік тұрғыда пайымдады. Ал батыс ойшылы Фома Аквинский (1225–1274) жанның мәңгі өлмейтіндігі және денеден бөлек өмір сүретіні туралы пікірлерді дамытты.

Психиканы зерттеудің жолдары

Психикалық әрекет белгілі мақсатқа сай жоспарланып, арнайы белгіленген және мұқият ұйымдастырылған әдістер арқылы зерттеледі. Сонымен бірге адамның көп рет қайталанған іс-әрекеті мен қылықтары, сөйлеу ерекшелігі, бет әлпетіндегі мәнерлі қимылдары оның ойлауы мен сөйлеуін, сезімі мен еркін, темпераменті мен мінезін түсінуге едәуір көмектеседі.

Сана мен іс-әрекет байланысы

Ғылыми психология сана деңгейі мен ой-өрістің іс-әрекеттен және оның нәтижесінен байқалатынын көрсетеді. Сана мінез-құлықты реттеп, басқаратын қызмет атқарады және бұл қасиет іс-әрекетпен ажырамас бірлікте көрінеді.

Негізгі психикалық процестер

Түйсік

Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттері сезім мүшелеріне тікелей әсер еткенде, мида пайда болатын бейне түйсік деп аталады.

Қабылдау

Қабылдау – заттар мен құбылыстардың мида тұтас бейнеленуі. Ол ми қыртысының күрделі анализдік және синтездік қызметінің нәтижесі. Қабылдаудың физиологиялық негізі бірнеше тітіркендіргіштердің байланысынан туатын уақытша жүйке байланыстарымен байланысты; И. П. Павлов мұны «қатынас рефлексі» деп атаған.

Анализаторлардың бірлескен жұмысы

Мысалы, көру анализаторындағы байланыстар заттың түрі, түсі, мөлшеріне қарамай-ақ оның тұлғасын тануға мүмкіндік береді. Сондай-ақ киноны қабылдау көру мен естудің өзара байланысып қызмет етуі арқылы жүзеге асады.

Ес

Ес – сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адам миында сақталуы, қайта жаңғыртылуы, танылуы және ұмытылуын қамтитын процесс. Ол есте қалдыру, қайта жаңғырту, тану, ұмыту сияқты құрамдас процестерден тұрады.

Ойлау және сөйлеу

Ойлау – сыртқы дүние байланыстарының миымызда жалпыланған және жанама түрде, сөз арқылы бейнеленуі. Тіл арқылы ойды жеткізу сөйлеу деп аталады; сөйлеу – адамдардың пікір алмасу барысында белгілі тілді пайдалануы.

Қиял

Қиял – сыртқы дүние құбылыстарының субъективтік образдарын жаңартып, өңдеп, қайта бейнелеу арқылы көрінетін, тек адамға ғана тән психикалық процесс.

Сезім

Сезім – сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адамның қажеттіліктеріне сәйкес келу-келмеуіне байланысты туындайтын психикалық процесс.

Тұлға дамуы, тәрбие және орта

Тұлғаның ғылым әлеміне, мәдениет кеңістігіне енуі, тағылым алуы және адамгершілік тұрғыдан жетілуі тәрбие ісімен тығыз байланысты. Адамның дамуы мен қалыптасуы туралы әртүрлі пікірлер мен теориялар бар: табиғи нышандардың берілуі, әлеуметтік ортаның ықпалы, сондай-ақ тәрбиені дұрыс ұйымдастырудың маңызы ерекше.

Ғылыми материалистік көзқарас бойынша адам – биологиялық табиғаттың перзенті. Алайда ол іс-әрекет, қарым-қатынас, еңбек, қоршаған ортаның әсері және өз қабілеті мен бейімділігі негізінде жеке тұлға ретінде қалыптасады.

Тұлға құрылымын сипаттайтын төрт жүйе

  1. Психикалық жаратылыс қасиеттері: жас ерекшеліктеріне сай даму, темперамент, болмыс-бітімнің жетілуі.
  2. Психикалық үрдістер: зейін, ес, ерік, ойлау және т.б.
  3. Тәжірибенің өрістеуі: дағды, білік, әдет.
  4. Танымдық бағдар: көзқарас, қызығушылық, ынта-ықылас және т.б.

Қоғамдық-тарихи шарттылық

Адам – қоғамдық-тарихи іс-әрекетімен мәдениет субъектісі және қарым-қатынас иесі. Сондықтан оның іс-әрекеті, сезімі, ойлау ерекшелігі өзі өмір сүретін қоғамдық-тарихи жағдайға тәуелді. Тәрбиенің ықпалы нәтижесінде тұлғаның рухани және дене қабілеттері дамып, эстетикалық танымы жетіліп, дүниеге көзқарасы кеңейеді.

Діни тәрбие және рухани сабақтастық

Тұлғаның нышандарын дамытуда діни тәрбие де белгілі бір қызмет атқарады. Бабаларымыздың мол мұрасы, соның ішінде Әбу Насыр әл-Фараби бастаған ғұламалар дәстүрі кейінгі ұрпаққа жалғасып келеді. Мыңдаған жыл бұрын ислам дінін таңдаған жұрт оны ұстанумен қатар, зерттеп, қастерлеп, рухани тәрбиенің арқауына айналдырды.

Жеке адам және әлеумет

Адам – белгілі бір қоғамның мүшесі: ол қандай да бір іспен айналысады, азды-көпті тәжірибесі мен білімі болады, өзіне тән ерекшеліктерге ие. Осы сипаттардың жиынтығы оны жеке адам етеді.

Адам және жеке адам айырмасы

Жаңа туған нәрестені «адам» деп атауға болады, бірақ ол әлі «жеке адам» емес. Өйткені онда тәжірибе, білім, әлеуметтік іс-әрекет сияқты компоненттер қалыптасып үлгермеген.

Жеке адамның өзіндік ерекшелігі оның дүниетанымынан, сенімінен, талғамынан, мұратынан, бағыты мен қабілетінен, қызығушылығынан айқын көрінеді. Жеке адам – тарихи-әлеуметтік жағдайдың жемісі; ол әлеуметтік ортада, белгілі қоғам мен ұжымда ғана қалыптасады. К. Маркстің пайымдауынша, жеке адам – «барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы».

Адам қоғамнан тыс өмір сүре алмайды: психика қарым-қатынас барысында қалыптасады, ал қоғамдық тәрбие адамға белгілі мазмұн береді. Жеке адам санасының дамуы да қоғам дамуының жалпы барысымен тығыз байланысты.

Дүниетаным мен сенім

Жеке адам психологиясының бағытын айқындайтын негізгі компоненттердің бірі – дүниетаным мен сенім. Дүниетаным – табиғат пен қоғамдық өмір туралы білімдердің жүйесі.

Мәтіннің бастапқы нұсқасы осы жерде үзіліп қалғандықтан, дүниетаным туралы ой толық аяқталмайды. Егер жалғасын жіберсеңіз, мазмұнды бірізді етіп өңдеп, құрылымды сақтай отырып толықтырып беремін.