Топырақ бұйырған жері Жамбыл облысының Талас ауданына қарасты Жәдік ауылы, Жәдік көлінің жағасы
Әлменұлы Бөлтірік (1771–1854): шешен, би, батыр
Әлменұлы Бөлтірік (1771–1854) — қазақтың көрнекті шешені, биі әрі батыры болған ірі тұлға. Туған жері — Жамбыл облысы Шу ауданына қарасты Шоқпар ауылы. Мәңгілік тыныстаған жері — Жамбыл облысы Талас ауданының Жәдік ауылы, Жәдік көлінің жағасы.
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары
- 1771–1854
- Туған жері
- Шоқпар ауылы, Шу ауданы
- Жерленген жері
- Жәдік ауылы, Жәдік көлінің жағасы
- Руы
- Ұлы жүз — Ысты
Шыққан тегі және шежірелік таралым
Бөлтіріктің шыққан тегі Ұлы жүздің Ысты руынан тарайды. Шежіре дерегі бойынша Ыстыдан өрбіген бір ата — Ойық. Ойықтан тараған негізгі тармақтар: Қызылқұрт, Зорбай (Ауызсүзген), Орбай (Көкшекөз), Сәтек.
Таралым тізбегі (Зорбай бұтағы)
- Зорбай → Бәйгелді → Қосай → Малай
- Сүйіндік → Өтеген → Әлмен → Бөлтірік
Нағашысы — әйгілі Қарменде би.
Қоғамдағы орны және тарихи орта
Ақындық пен шешендік өнері ерте танылған Бөлтірік әділдігімен, тапқырлығымен, ел ішінде кісілік пен жарасымды қарым-қатынасты орнықтыруға ықпал еткен. Оның абырой-беделі ауыл-аймақпен шектелмей, ел қамы мен халық тағдырына қатысты істерде де еленген.
Ол Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысына қатысып, сөзімен де, ісімен де танылған. Сондай-ақ өз дәуіріндегі игі жақсылармен тізе түйістіріп, ел ісіне белсене араласқан тұлға ретінде белгілі.
Замандастары мен үзеңгілестері
Бөлтірік шешен өз тұсындағы Балпық би, Құтым би, Жинақ би, Сары би, Сыпатай би, Байсерке би, Малай би, Ноғайбай би, Тобықты Құнанбай мырза, сондай-ақ Сұраншы батыр, Сыпатай батыр, Тезек төре сияқты тұлғалармен бірлесе отырып, ел мүддесі жолындағы істерге араласқан.
Баға берген сөздер: Тезек төре мен Ноғайбай бидің пікірі
«Мен екі ақын, бір шешен көрдім: бірі — жалайыр Бақтыбай, бірі — қызыл керей Сүйінбай, үшіншісі — Бөлтірік шешен. Атам — Абылай, әкем — Әділ, өзім — Тезек едім. Он сегіз мың ғаламды жарылқап, қорғауға күшім жетер еді, осы үшеуінен біржола сағым сынды».
«Ақын деп Шөжені айт, шешен деп Бөлтірікті айт, батыр деп Сыпатайды айт».
Ел аузындағы аңыз: әзіл мен уытты жауап
Бөлтірік шешеннің айтқыштығы мен тапқырлығы жөнінде ел ішінде аңыз-әңгіме көп. Соның бірі қазақ пен өзбек арасындағы әзіл-қалжыңға қатысты айтылады.
Бірде кіре тартушы өзбек бақырауық атанмен келе жатып, Бөлтірік шешенге жолығады. Оны таныған өзбек әзілдеп әрі сынамақ болып: «У, Бөлтеке, мына түйе неге бақырады?» — дейді.
Сонда Бөлтірік іркілместен түйенің «тілімен» жауап беріп, былай деген екен:
Үстіме жеті батпан азық арттың, Сабалап бас-көзімді зар жылаттың. Қазақ болса жайымды білер еді, Дәл енесін ұрайын сендей сарттың!
Қорытынды
Бөлтірік шешен — өз заманының сөзі өткір, ықпалы зор, әділдігінен таймаған асыл тұлға. Ол тек шешендігімен ғана емес, батырлығымен де ел есінде қалған.