Отты қузаған өшірер, Қоңсыны қузаған көшірер
От туралы нақылдар мен ескертулер
Бұл мәтін — от пен судың табиғатын, адамның мінез-құлқын, сақтық пен парасаттың құнын қысқа да нұсқа тұжырыммен ашатын мақал-мәтелдер мен қанатты сөздер жиынтығы. Оқырманға негізгі ойды бір-ақ сөзбен ұқтыратын жерлері көп: от — пайдалы да, қауіпті де; су — тіршілік, бірақ ол да өз заңымен жүреді.
Негізгі түйін
Қос қырлы күш
От — жылу да, қауіп те; су — нәр де, тосқауыл да.
Сақтық
Отпен ойнасаң — күйесің; құйынмен ойнасаң — шаршайсың.
Дағды мен шеберлік
Отты жаға білмеген — түтіндетеді; істі білмеген — былғайды.
Ақылдың өлшемі
Ақылды — қауіпті аңғарады; ақымақ — ұсаққа алданып қалады.
От пен су: табиғаттың тілі жоқ, бірақ заңы қатал
«От — арық, су — семіз» деген тіркес табиғи құбылысты ғана емес, мінездің де айырмасын елестетеді: от — жеңіл тұтанып, лезде өршитін; су — салмақты, кең жайылатын күш. «Сай қуалап су ағады, жел қуалап от жанады» — әрқайсысының қозғалтқышы бөлек екенін еске салады.
«Су мен отта татулық жоқ. От пен су — біріне бірі у.»
Қарама-қарсылықты білу — өмірде тепе-теңдік табудың алғышарты.
«От пен су — тілсіз жау.»
Табиғат ескертпейді: сақтық — адамның өз міндеті.
Қажет кезде — от жақ, бірақ қауіпін ұмытпа
Мәтін оттың тұрмыстағы орнын нақтылайды: «Қорықсаң — от жақ. Қарның ашса — от жақ. Жаурансаң — от жақ.» Жылыну, ас пісіру, қорғану — бәрі отқа тіреледі. Бірақ оған жақындаған сайын жауапкершілік те артады: «Отқа жуықтасаң — қолың күйеді.»
Ескерту
«Қарны ашқанға ас салғызба, суыққа тоңғанға от жаққызба.» — асығыс адам қауіпсіздікке қарамайды; сондықтан қауіпті істі сабырлы, тәжірибелі адам атқарсын.
Адам, әдет, сын: от — өлшем
От тек құрал емес, мінезді сынайтын өлшем ретінде де айтылады: «Алтын отпен сыналады» — сапа қызуда білінеді. Сол секілді әрекет те қысылтаяңда көрінеді: «Отты сөндіргеннен, бақылаған оңай.» Яғни салдарды түзетуден гөрі алдын алу тиімді.
Алдын алу
Өртті өшіруден бұрын, отты бақылау жеңіл.
Шеберлік
От жанбағы — көріктен; шеберлік құралдан да, қолдан да көрінеді.
Парасат
Ақылды қауіпті аңдап қарайды, ақымақ ұсаққа алданып қалады.
Сөз, даңқ, көргендік: от пен оқтың ұқсас мінезі
«От көрмеген от көрсе — күндіз шырақ жандырар. Оқ көрмеген оқ көрсе — далаға атып даңқ қылар.» Мұнда тәжірибесіз адамның әсерқұмарлығы сыналады: бұрын көрмеген дүниесін орынсыз қолданады, соның кесірінен өзі де, өзгелер де зиян шегуі мүмкін.
«Досқа атылған оқ — қойынға түскен шоқ.»
Жақыныңа тиген зиян — өзіңе де айналып келеді.
Қысқа нақылдар: есте қалатын жолдар
«Отпен ойнама — күйерсің.»
«Отты жалынмен өшірмес.»
«От, от!» дегенмен ауыз күймейді.
«Алаудан тезек те, кезек те жанады.»
«Ат ұстасаң — баға біл, от ұстасаң — жаға біл.»
«Алла салған отты ақымақ өшіре алмас.»
Қорытынды ой
Бұл нақылдардың бәрі бір арнаға құяды: от — тіршіліктің тірегі, бірақ бақылаусыз қалса қасіретке айналады. Су да, от та «тілсіз жау» бола алады. Сондықтан ең дұрыс ұстаным — шеберлік, сабыр, сақтық және алдын ала ойлау.