Құрманғазы тобы
Сабақ жоспары
Құрманғазы Сағырбаев пен Дина Нұрпейісова — қазақтың ұлы күйшілері
Бұл сабақта Батыс өңірінің халық композиторларының өмірі мен шығармашылығы таныстырылып, күйді тыңдау арқылы оның сипатын ажырату және шығу тарихын мазмұндау дағдылары қалыптастырылады.
Сабақтың мақсаты
1) Танымдық мақсат
Құрманғазы Сағырбаев пен Дина Нұрпейісова туралы толық мәлімет алу; өлең оқу және күй тыңдау арқылы күйдің сипатын ажырата білу; күйлердің шығу тарихын әңгімелеу.
2) Дамытушылық мақсат
Екі топ арасында сұрақ-жауап сайысын өткізу арқылы логикалық ойлау қабілетін дамыту, еркін сөйлеуге дағдыландыру және тыңдалған шығармалар бойынша білімді қорытындылау.
3) Тәрбиелік мақсат
Қазақтың мәдени мұрасы — күй өнеріне қызығушылықты арттыру, ұлттық құндылықты қадірлеуге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі мен әдістері
- Түсіндіру-әңгімелеу әдісі
- Сұрақ-жауап әдісі
- Оқушылардың өзіндік ізденісі
- Топтық сайыс ұйымдастыру
Көрнекіліктер мен ресурстар
Материалдар
- Н. Ә. Назарбаевтың сөзі жазылған плакат
- Күй жазылған таспалар (магнитофон)
- Құрманғазы мен Дина туралы рефераттар
Көрнекілік
- Күйшілер туралы буклеттер
- Домбыра
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Әнұран айту
2) Кіріспе әңгіме және топқа бөлу
Бүгінгі сабақта Құрманғазы Сағырбаев пен Дина Нұрпейісованың өмірі мен күйшілік өнері сөз болады. Күйлерін тыңдап, шығу тарихын талқылаймыз, алған білімімізді ортаға саламыз.
1-топ
Құрманғазы тобы
2-топ
Дина тобы
Домбырам, жүрегіммен үндес едің,
Сенімен сырласымдай тілдесемін.
Бабамнан қалған мұрам сен болмасаң,
Өнердің не екенін білмес едім.Оқушының орындауындағы өлең жолдары
3) Құрманғазы тобының таныстырылымы
Өмірбаяны
Ұлы күйші, дарынды сазгер Құрманғазы Сағырбаев 1823 жылы Атырау облысы, қазіргі Құрманғазы ауданына қарасты Жиделі өңірінде дүниеге келген. Әкесі Сағырбай өмір бойы байлардың малын баққан. Анасы Алқа — елге сыйлы, қайратты адам болған. Нағашыларының ішінде ақындар мен домбырашылар көп болғандықтан, Құрманғазы да сол өнерге бейім өседі.
Ұстаз батасы және алғашқы танылуы
Бөкей ордасына аты жайылған Ұзақ күйші ауыл-ауылды аралап жүріп, «кішкентай күйші бала бар» дегенді естіп, Сағырбайдың үйіне келеді. Құрманғазының домбыра тартуына сүйсініп, болашағынан зор үміт күтіп, ақ батасын береді.
Тыңдалым: «Кішкентай» күйі
«Кішкентай» күйінің шығу тарихы
1830 жылдардың соңында туған «Кішкентай» — Құрманғазының алғашқы шығармашылық кезеңіндегі маңызды туынды. Аңызға сай, Жәңгір ханға қарсы көтеріліске шыққан Исатай батыр Құрманғазыны «әлі кішкентайсың» деп ертпей қояды. Сонда күйші бұл туындыны Исатайға арналған арман-тілек, жас жүректің жігері ретінде шығарады. Күйдің «Кішкентай» аталуы да осы оқиғамен байланыстырылады.
Құрманғазы күйлерінің идеялық қуаты
Құрманғазы күйлерінен қазақ даласының тіршілік тынысы, халықтың күш-қуаты, еркіндікке ұмтылысы айқын сезіледі. «Сарыарқа», «Балбырауын», «Серпер», «Адай» күйлері ұлттық музыкалық мәдениетіміздің символына айналды.
Тыңдалым
«Сарыарқа» күйі
«Сарыарқа» — Жайық бойындағы туған жер табиғатына арналған. Бұл күйден кең даланың дархандығы, еркіндікке ұмтылған асқақ сарын елестейді.
Шығармашылық өзек және тарихи бейне
Әлеуметтік теңсіздікке қарсы үн — Құрманғазы шығармашылығының негізгі өзегі. Ол замандағы өзекті оқиғаларды күйлерінде шынайы бейнелей білді. Ұлы күйші 1889 жылы дүниеден өтті.
Тыңдалым: «Адай» күйі
«Адай» күйінің мазмұны
1868–1869 жылдары патша реформасына қарсы Маңғыстау өңірінде адайлар біріккен көтеріліске шығады. «Адай» күйі сол кезеңдегі халық рухын көтерген ерлік пен күрестің, атшабыс пен еркіндік ұранының музыкалық бейнесі ретінде танылады.
4) Дина тобының таныстырылымы
Күй дәстүрін жалғастыру
Қазақтың ән-күйін ғасырдан ғасырға жеткізген орындаушылар халық арасынан шыққан. «Ел іші — өнер кеніші» дегендей, халқымыз өнерлі жандарға бай. Құрманғазы мұрасын жеткізушілердің бірі — Дина Нұрпейісова.
Өмірбаяны
Дина Нұрпейісова — күйші-сазгер, қазақ мәдениетінің көрнекті қайраткері, Қазақстанның халық әртісі. Ол 1861 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданында дүниеге келген, 1955 жылғы 15 қаңтарда Алматы қаласында қайтыс болған. Әкесі белгілі домбырашы болған.
Ұстазы — Құрманғазы
Дина 8–9 жасынан-ақ домбыра тартуды жақсы меңгереді. Оның ұстазы Құрманғазы Динаның болашағынан үлкен үміт күтіп, ақыл-кеңес беріп, күй үйретеді. Дина ұстазының күйлерін үйренумен қатар, оның орындаушылық дәстүрін жалғастырып, Құрманғазы мектебі арқылы өнерін шыңдай түседі. Кейін өзі де күй шығара бастайды: «Бұлбұл», «Байжұма», «Әсем қоңыр», «Он алты жыл», «8 наурыз» және басқа да көптеген күйлері бар.
Тыңдалым: «Әсем қоңыр» күйі
«Әсем қоңыр» күйінің шығу тарихы
1937 жылдың күзінде Дина Алматыға келеді. Қалада алаңсыз оқып жүрген қазақ қыздарын көріп, немересі Қоңырды сағынады. Сағыныштан көңілі босап, осындай бақытты адамдарға арнап «Әсем қоңыр» күйін шығарады.
Шығармашылық жетістіктері
Динаның отызға жуық күйі бар. 1937 жылы халық өнерпаздарының республикалық байқауында 1-жүлде алады. 1939 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық байқауда 1-орын алып, «Домбыраның Жамбылы» атанады. 1944 жылы 83 жасында Ташкентте өткен сазгерлер сайысының онкүндігіне қатысады. Екі рет «Еңбек Қызыл Ту» орденімен және көптеген медальдармен марапатталған.
Тыңдалым: «Науан» күйі
«Науан» күйі
«Науан» күйі 1944 жылғы ақпан-наурыз айларында Ташкентте өткен онкүндік кезінде туған. Ол сол ортадағы құрмет пен ықыластан, шабыттан пайда болған шығарма ретінде айтылады.
Естелік сөз
Дина өз әңгімелерінің бірінде Құрманғазының тұтқыннан босап, өзінің ұзату тойына келгенін айтады. Құрманғазы құдалар отырған үйде Динаны домбыра тартқызуды сұрап, «Динаның домбыра тартуына тыйым салмаңдар, мұраны ұрпаққа тарату соған аманат» деп, өз домбырасын Динаға ұсынғанын жеткізеді.
«Қарақасқа» күйінің шығу тарихы
Динаны ұзатқанда әкесі Кенже қызының жасауларымен бірге үш болысқа аты шыққан Қарақасқа атты қоса береді. Бірнеше жылдан кейін ат ауырып, өліп қалады. Дина сүйікті атынан айырылғанына қатты қайғырып, соған арнап «Қарақасқа» күйін шығарады.
Сен де бір баласы шырын жұтқан,
Динасы анаң еді шыныңды ұққан.
Ақ нұр мен гүлге бөлеп оны тағдыр атты,
Әкетті кеше ғана шымылдықтан.Оқушының орындауындағы өлең жолдары
5) Екі топтың сұрақ-жауап сайысы
Құрманғазы тобы
Дина тобына Құрманғазы туралы сұрақтар қояды.
Дина тобы
Құрманғазы тобына Дина туралы сұрақтар қояды.
6) Мұғалімнің қорытынды сұрақтары
- Қазақтың ұлттық аспаптар оркестрі қашан құрылды және оған қай жылы Құрманғазы есімі берілді?
- Құрманғазы өмірінің соңғы кезеңінде қандай күйлер шығарды?
- Құрманғазы қоры қашан құрылды және оның президенті кім?
- Динаның шығармашылық өмірі туралы С. Бақбергенов қай жылы, қандай роман жазды?
- XVII–XIX ғасырлардағы күйшілерден кімдерді білесіңдер?
- Қазіргі заманғы Батыс өңірінің күйшілерінен кімдерді білесіңдер?
- Кім көп күй біледі? (Екі топты жарыстыра отырып, Құрманғазы мен Динаның күйлерін орындату/тыңдату.)
7) Білімді қорытындылау
- Тест арқылы қорытындылау
- Тыңдалым: «Адай» күйі
- Оқушылар жауабын бақылау және бағалау
8) Тәрбиелік түйін
Плакаттағы Н. Ә. Назарбаевтың сөзін бір оқушы оқиды. Ой қорытындысы күй өнерінің ұлттық рухты көтерудегі, тарихи жадты сақтаудағы маңызымен байланыстырылып түйінделеді.