Қайрат Рысқұлбеков көрінісі
Сабақ туралы мәлімет
Өтетін орны
Оңтүстік Қазақстан облысы, Сарыағаш ауданы, №9 Майлықожа атындағы жалпы орта мектеп
Жауапты тұлға
Кітапханашы: Темирбекова Раушан Дүйсенәлиевна
Тақырып
«Желтоқсан жаңғырығы»
Сабақтың түрі
Ашық тәрбие сағаты
Көрнекіліктер
- «Желтоқсан құрбандары» буклеті
- Қолдан жасалған «Мәңгі алау»
- Слайдтар
Мақсаты
Тарихи сана
Оқушыларға 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы туралы тарихи мәлімет беру, Тәуелсіздіктің қандай қиын жолмен келгенін ұғындыру.
Құндылықтар
Егемендікті бағалауға, ұлтжандылық пен патриотизмге тәрбиелеу, Отанға және туған жерге сүйіспеншілік сезімін ояту.
Тіл мәдениеті
Оқушының ойын жеткізе білуін дамыту, тіл байлығын арттыру.
Мәнерлеп оқу
Өлеңді мәнерлеп оқу дағдысын қалыптастыру, дикция мен интонацияға назар аударту.
Ұйымдастыру кезеңі
Әнұран
Сабақ Қазақстан Республикасының Әнұранымен басталады.
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Құрметті оқушылар, мұғалімдер, оқырмандар! Осыдан 29 жыл бұрын Алматы қаласында жастар үкіметтің шешіміне қарсы шығып, ереуілге шықты. Олар қуғынға ұшырап, аяусыз соққы көрді. Бұл тарихи оқиға бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің қалыптасуына үлкен үлес қосты. Сондықтан Тәуелсіздіктің бастауы болған осы күнге арналған ашық сабағымызды бастаймыз.
Тарихи баяндама
1-оқушының баяндауы
1986 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің пленумында Д. А. Қонаев зейнетке шығуына байланысты бірінші хатшы қызметінен босатылды. Оның орнына сырттан әкелінген Г. В. Колбин сайланды.
Пленум шұғыл түрде өткізілді: бар болғаны 18 минутқа созылғаны айтылады. Қонаев пленумды өзі ашып, жүргізуі тиіс еді, алайда оны ашқан да, жүргізген де, сөйлеген де Г. Разумовский болды. Пленум жөніндегі алғашқы ақпарат 16 желтоқсанда республикалық радиодан берілді.
17 желтоқсан күні таңғы сағат 8:00-де жастар Брежнев алаңына жинала бастады. Түске қарай жиналғандардың саны 5000-ға жетті. Бұл туралы Орталық Комитетке 9:00–9:30 шамасында хабарланды. Көп ұзамай алаңға қарулы күштер әкелінді, қалаға кірер жолдар жабылды.
Жастар қолдарына ұрандар ұстап шықты: «Долой Колбина!», «Біз, қазақ, ежелден еркіндік аңсаған!», «Ешқандай ұлтқа артықшылық берілмесін!», «Әр ұлттың өз көсемі бар!».
Демонстранттарды қуу және тарату жөніндегі шешім қабылданып, шеру аяусыз жаншылды. Алаңдағылар ұсталып, тергеу изоляторына және медициналық айықтырғыштарға жеткізілді. Ұсталғандардың ішінде маскүнем, нашақор, бұзақы болған жоқ.
Желтоқсан қозғалысын басу шаралары тікелей келісіліп іске асырылды. Штаб құрылып, «Метель–1986» атты оперативтік жоспар жасалды.
2-оқушының баяндауы
Желтоқсан шеруіне қатысқандардың 5224-і прокуратурада, 850-і Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде жауапқа тартылды. 900-ге жуығы сот, милиция, кәсіпорындар мен оқу орындары әкімшілігінің қаулылары негізінде жазаланды.
Ең ауыр жаза — өлім жазасы — «Савицкийді өлтірді» деген айып тағылған Алматы Құрылыс-сәулет институтының студенті Рысқұлбеков Қайрат Ноғайбайұлына және АТП курсының оқушысы Әбдіқұлов Мырзағалиға кесілді. Кейін бұл жаза 20 жыл бас бостандығынан айырумен ауыстырылды.
Ербол Сыпатаев, Қайрат Рысқұлбеков, Ләззат Асанова, Сәбира Мұхамеджанова, Құрманғазы Рахметов, Болат Жуандықов, Тілешов Жармұханбет, Иманбаев Ермек, Қалбөкенов Берік, Сәбитова Жансая, Әлиева Раушан, Айтжанова Жанат және басқа да студенттер 1990 жылғы 12 желтоқсанда қабылданған қаулы бойынша толық ақталды. Бұл істің әділ бағалануына Мұхтар Шахановтың қоғамдық-азаматтық қызметі ықпал етті.
1990 жылы 17 желтоқсанда Республика алаңында ескерткіш-тақта орнатылып, бұл күн «Демократиялық жаңару күні» деп атала бастады. Сол күні алаңға 20 мыңнан астам адам жиналып, қаралы шеруде М. Шаханов, Қ. Қайсенов, Қайрат Рысқұлбековтің әкесі Ноғайбай және өзге де тұлғалар сөз сөйледі.
Көркем бөлім: өлеңдер мен әндер
«Үзеңгі дос» (Бауыржан Үсенов)
Дүр сілкінді қойдан да қоңыр аймақ…
Ұран жазып, қып-қызыл ту көтеріп,
Біз де келдік алаңға «Елім-айлап»…
«Демократияны бұғаудан босатыңдар!
Әр халыққа — өзінің көсемі!» — деп.
Колбин деген кім екен? Қайдан келген?
Уа, сыртымыздан қашанғы билейді бұл…
Азаматты сойылмен қанға бояп,
Шаштан сүйреп қыздарды тепкіледі…
«Күнәдан таза басым бар, жиырма бірде жасым бар…
Алам десең алыңдар!
Қазақ деген затым бар…»
«Қара бауыр қасқалдақ» (ән)
- Автор: Лесбек Аманов.
- Талқылау сұрақтары: әннің идеясы, образдық теңеулердің мәні, қасқалдақ пен шүрегейдің символдық мағынасы.
Өлең оқу (үзінділер)
Нашақор деп, ұлтшыл деп,
Қазаққа күйе жаққан күн.
Базары кетіп бір күнде,
Қайғыға халық батқан күн.
Әділдік пен шындықты
Өтірік жала жапқан күн.
Шектеліп ана тіліміз,
Оқылмай өлең-жырымыз.
Жабылып жатса мектептер,
Жадырар қалай күніміз?
Бұрқ етті қазақ баласы,
Кеудеге өршіп наласы.
Алаңға қарай ағылды,
Таусылып барлық шарасы.
Қақап күннің ызғары
Сүйектен өтіп кеткен күн.
Аппақ қар қанға боялып,
Қып-қызыл мұз боп жатқан күн.
«Желтоқсан желі» (ән)
Автор: Ә. Тіналиев.
«Лаула, Желтоқсанның мұзға жаққан алауы!» (ән)
Автор: М. Шаханов.
Мұз жастанып азаттықтың жолында,
Тәуелсіздік туы тұрды қолында.
Сойыл-таяқ ойнаса да жанында,
Отан үшін жанын қиды ұлдарың…
Желтоқсан-ау, ұмытылмайсың жүректе,
Ұрпақ өсер айналатын тірекке.
Егемендік тиді бүгін еншіме,
Желтоқсаным, жеткіздің ақ тілекке.
«Елім менің» (хор)
Автор: Н. Назарбаев.
Егемендік иесі мен деген сөз —
Көптен бері естілмеген ерен сөз.
Екі тізгін, бір шылбырын өзі алған
Көркем жігіт болып өссе көрген сөз.
Егемендік — ел болудың белгісі,
Басқа жұртпен тең жұлдызы, тең күші.
Сахналық көрініс: Қайрат Рысқұлбеков
І. Алаң
Оқушылар алаңға шығу көрінісін көрсетеді. Ұрандар айтылады: «Долой Колбина!», «Біз, қазақ, ежелден еркіндік аңсаған!», «Ешқандай ұлтқа артықшылық берілмесін!», «Әр ұлттың өз көсемі бар!», «Демократия жолы жасасын!». 4–5 оқушы лозунг ұстап тұрады, 3–4 жасақшы оларды ұстап әкетеді. Ертай, Бауыржан, Қайрат бөлек кетеді.
ІІ. Уәде
Ертай: Егер бізді жеке-жеке ұстап, жауапқа тартатын күн туса, тіпті азаптаса да, бір-бірімізді сатпайық.
Бауыржан: Бәлкім, ұстамайтын шығар. Қайсыбірімізді түгендеп жатыр дейсің?
Қайрат: Жаман айтпай жақсы жоқ. Соңымыздан түсіп, жауаптайтын болса, «бір-бірімізді көрген жоқпыз, білген жоқпыз» дейік.
Ертай: Мақұл.
Қайрат: Осыған уәде байласып, серт жасайық!
ІІІ. Сот залынан
Залға Ертай, Қайрат, Бауыржан жасақшылардың жетектеуімен кіргізіледі (киімдері жыртылған, беттері қанға боялған, әлсіреген күйде).
Судья: 18 желтоқсанда Савицкийді мына жігіт ұрып өлтірді ме?
Куә: Иә, құлаған жасақшыны тек Қайрат ұрды.
Ертай: Рұқсат болса, шындықтың бетін ашайын. Сол күні сағат 11 мен 12 арасында біз Ленин мен Абай даңғылына келгенде қасымызда Қайрат жоқ еді. Қапелімде жоғалтып алдық.
Қайрат: Еркек боп уәде беріскен едік. Қалай жалған куә бересің?
Ертай: Мен милиционерді итеріп жібердім, ұрған жоқпын. Қайрат құлатып тепкілей бастағанда ажыратып алдым.
Қайрат: Бәрі жалған! Досыңды жауға тастау — тарих кешірмес!
Үкім: Қ. Рысқұлбеков Қазақ ССР Қылмыстық істер кодексінің 173-бабының 1-тармағына сәйкес ату жазасына кесілсін.
Қайраттың ақтық сөзі (үзінді):
Күнәдан таза басым бар, жиырма бірде жасым бар.
Қасқалдақтай қаным бар, бозторғайдай жаным бар —
Алам десең алыңдар!
Қайрат деген атым бар, қазақ деген затым бар,
Еркек тоқты — құрбандық, атам десең атыңдар!
Ескертпе: Қ. Рысқұлбеков кейін ақталды (1992 жылы 21 ақпан). Мәтінде сот процесінің даталары мен кейбір деректер көрініс форматына сәйкес берілген.
Қорытынды
Желтоқсан оқиғасы — елдің азаттығы жолындағы тарихи белес. Бұл сабақтың негізгі ойы — Тәуелсіздік кездейсоқ келген сый емес, ол — намыс пен қайсарлықтың, құрбандық пен табандылықтың нәтижесі. Оны бағалау — әр ұрпақтың азаматтық парызы.