Менің мұндай өнерімді көрген олар
Қазақ вальсінің королі — Шәмші Қалдаяқов
Бұл мәтін оқушыларға арналған тәрбие сағатының желісінде жазылған. Төменде мәтіннің грамматикасы түзетіліп, сөйлем құрылымы ықшамдалып, ой айқындылығы күшейтілді.
Кіріспе сөз
Құрметті ұстаздар, қадірлі оқушылар, әнді қадір тұтатын ағайын! Бар қазақты тамсандырған, таңнан таңға ән салдырған, ән әлемінде жарық жұлдыздай сәуле шашып, айрықша із қалдырған Шәмші Қалдаяқовтың халқымызға сіңірген еңбегі орасан зор.
Туған жерінің әрбір қуанышы мен шаттығына ән болып төгілген Шәмші жүрегі, Шәмші тілегі, Шәмші әуені — әрдайым халқымен бірге. Сағыныш пен сағымға айналған асыл ағаны ән әлемі ақ тілектің, тәтті үміттің құсына балап, бүгінгі «Қазақ вальсінің королі — Шәмші Қалдаяқов» атты ашық тәрбие сағатымызды бастаймыз.
Өмір жолының бастауы
Шәмші 1930 жылы Қызылқұм өңірінде, мөлдір сулы Арыс өзенінің жағасында дүниеге келген. Әкесінің азан шақырып қойған аты — Әнапия. Жеңгелері оның аяғындағы кішкентай қалға қарап, «Қалдыаяқ» деп атап кетеді. Шәмші мектепке барып, мұғалімдер әкесінің атын сұрағанда: «Әкемнің аты — Қалдыаяқ» деп жауап берген екен. Сөйтіп әулетке «Қалдаяқов» тегі орнығады.
Әкесі он саусағынан өнер тамған ұста, зергер болғанымен, әншілікке әуес болмаған. Ал Шәмші бойындағы әуенге жақындық анасы мен нағашы жұртынан дарыса керек. Ол: «Табиғи дарынымның ана сүтімен келгеніне қуанбасам, ренжімеймін» деп жиі айтқан.
Көрініс: есімнің қойылуы
Досы: Оу, Қалдыаяқ, ұлды болдың! Бауы берік болсын!
Қалдыаяқ: Мен баламның атын ескі қиссадағы Жамшид патшаның атымен атағалы жүр едім. Бірақ дауысы патшаның даусынан гөрі әншінікіне көбірек ұқсайды екен.
Досы: Қалдыаяқ, балаң адамдардың патшасы емес, әннің патшасы болса, тақияңа тар келмес.
Қалдыаяқ: Айтқаның келсін! Жамшид болсын. Барым да, байлығым да — осы балам. Халқыма адал қызмет ететін азамат болып өссе — арманымның орындалғаны.
Шәмші мұрасы туралы ойлар
Ән өміріндегі жарық жұлдыздай сәуле шашып, айрықша із қалдырған Шәмші Қалдаяқұлы — күллі қазақ халқының ұлттық мақтанышы. Қырық жыл бойы аспанымызда махаббат пен сағынышқа толы Шәмші әуендері шырқалды.
Қазақ ән мәдениетінің алтын қорына елеулі үлес қосқан Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылық мұрасы — ұлтымыздың баға жетпес байлығы, рухани қазынасы.
Шәмші әндеріне шетел өнер қайраткерлері де таңданған. Ағылшын өнерпазы Роберт Файлер: «300-ге жуық ән шығару — ұлы ерлік. Сізге ескерткіш орнату керек» деген екен.
1960-жылдардан бері бүкіл қазақпен бірге шырқалған Шәмші әндерімен талай буын тербеліп өсті. Сол себепті халық оны «Қазақ вальсінің королі» деп құрметтейді. Ол Батыс өнеріндегі вальс ырғағын қазақ болмысына жақындатып, төл өнеріміздің бір бөлігіне айналдырды.
Әннің тағдыры: «Ана туралы жыр»
«Ән де адам секілді өз тағдырымен туады» деген сөз рас. Шәмшінің үш жүзге жуық әр әнінің өзіне тән туу тарихы бар. Композиторлық атағы жайыла бастаған тұста анасы ауыр науқасқа шалдығып, қайта айықпайтынын сезеді де, Алматыдан Шәмшіні шақыртады.
Анасы: Балам, мен өмірден ерте кететін шығармын. Немере сүйіп, келін көруді Құдай маған бұйыртпады. Бір тілеуім — сен аман бол! Дүниеге келген әнің айтылмай жатып үзілмесін. Бақытты бол, балам.
Анасының ақ лебізін естіген Шәмші өзін сәбидей сезінеді. Сол сәтте ол: «Апа, басыңызға кесене тұрғызам деп уәде ете алмаймын, бірақ сізге ең асыл, ең нәзік әнімді арнаймын. Ол ешқашан ұмытылмайды» дейді. Бұл — 1957 жылдың 4 қыркүйегі еді. Шәмші өз сөзін 1961 жылы орындап, «Ана туралы жыр» дүниеге келеді.
Ән
«Ана туралы жыр»
Естелік: «Сыған серенадасы» қалай туды?
Шәмші «Сыған серенадасы» жайлы былай деп сыр шертеді: «Әр ән — ішімнен шыққан баламдай. 1959 жылы консерваториядан шығып қалып, ауылға қайтуды ар санадым да, жерлес жастардың үйін паналап жүрдім».
Бір күні Алматының батыс жағындағы Тастақ базары маңында гитарамен ән салып, би билеп жүрген сығандарды көреді. Әуен мен ырғақ көңіліне жағып, біраз тамашалайды. Көп ұзамай өзі де арқаланып, сыған жігіттің гитарасын алып, жаңа ғана шығарған әндерінің бірін орындап береді.
Сығандар ерекше ықылас танытып, көл маңындағы мекеніне қонаққа шақырады: «Сендей өнерлі жігіт бізге де керек» дейді. Осылайша Шәмші екі айдай олардың ортасында болады. Күз түсіп, табор жылы жаққа көшер шақта олар: «Бізбен бірге жүр, өзіңе ұнайтын қызды ал, сен сияқты көңілді адамға бізде әрдайым орын бар» деп қолқалайды.
Алайда Шәмші тәтті қиялға берілмей, Алматыда қалуды жөн көреді. Дегенмен ұзақ уақытқа дейін сол көңілді ортаны сағынып жүреді. Сол сағыныштан «Сыған серенадасы» туады.
Ән
«Сыған серенадасы»
Сұхбаттан үзінді: «Арыс жағасында»
Шәмші өз әндерінің қалай жазылғанын жиі айтып жүретін, бірақ «Арыс жағасында» әнінің тарихын көпшілікке көп аша бермеген. Бірде жазушы Оразбек Бодықов сұрағанда, композитор сәл жымиып, ойға шомып отырып былай дейді:
Бір күні қараторы жігіт жолығып: «Екеуміз де бір өзен бойында туыппыз, бір суды ішіппіз. Мен осында өзімнің нақ сүйіктімді, ең сұлуымды таптым. Сіздің атыңыз Шәмші ғой, қалайша сізге бір сұлу жолықпады?» деді.
Мен: «Неге олай дейсің? Менің қиялымдағы сұлу да осы жерде туған» дедім. Сонда ол: «Олай болса, әндеріңіздің арасында неге Арыс жоқ? Неге ерке өзеннің сұлуларын ән етпедіңіз?» деп қысты. Ашуланып, сөз қайтардым. Ал ол болса, дәл менің ауырып тұрған жерімнен түртті де, кетіп қалды. Сол оқиға осы әннің дүниеге келуіне себеп болды.
Ән
«Арыс жағасында»
Елдік рух: «Менің Қазақстаным»
Шәмші «Менің Қазақстаным» әнінің туу тарихын ел тағдыры таразыға түскен кезеңмен байланыстырады. Ақмоланы «Целиноград» деп атап, бірнеше облысты бір өлке етіп, оны Ресейге бермек болған уақытта қазақ жерінің тұтастығын, асқақтығын жырлайтын әннің қажет екенін анық сезінеді.
Осылайша «Менің Қазақстаным» дүниеге келеді. Өлеңін Жұмекен Нәжімеденов жазады. Радиоға Жамал Омарова жаздырып, тыңдарман өтінішімен күніне бірнеше рет орындайды. Кейін бұл ән елдің рухани тірегіне айналып, 1986 жылғы Желтоқсан күндерінде алаңдағы жастардың үнімен де жаңғырады.
2006 жылғы 7 қаңтарда Қазақстан Республикасы Заңына сәйкес бұл ән мемлекеттік әнұран ретінде қайта оралды.
Ән
Қазақстан Республикасының Әнұраны
Вальс феномені
Халық Шәмшіні «Қазақ вальсінің королі» деп бекер атамаған. Оның көптеген әндері вальс ырғағымен жазылған. Шәмші әніне вальс билемеген жан бар ма? Талай әке-шешеміз дәл осы ырғақпен танысып, табысқан жоқ па?
Вальс
«Қуаныш вальсі» (орындаушы: Көпжасарова Нұршаш)
Ұзақ ғұмырлы әндер
Шәмшінің «Менің Қазақстаным», «Ақ маңдайлым», «Ақ сұңқарым», «Қара көз», «Қуаныш вальсі», «Ақ ерке — Ақжайық», «Әнім сен едің», «Кешікпей келем деп ең», «Бақыт құшағында», «Отырардағы той» сияқты әндерінің ғұмыры ұзақ, қазақ халқымен бірге жасайтыны даусыз.
Шәмші әндерінің қай ұрпаққа да берері мол. Оған бірі аға, бірі іні болып ән арнаған Мұқағали Мақатаев пен Мұхтар Шахановтың арнау өлеңдері де бар. Деректерге сүйенсек, дара туған дарынға 80-нен аса өлең арналды.
Арнаудан үзінді
Ешбір жан жаза алмаған әнді жаздың,
Үніндей жарасымды аққу-қаздың.
Бетховен, Штраустан орның бөлек,
Шәмші боп қазағыңа мәңгі қалдың.
Толғаныс
Шырқалса әнің қалада, дархан далада,
Тыңдайды ұйып, бесікте жатқан бала да.
Соңына өшпес рухани мұра қалдырдың —
Тірісің мәңгі, тірісің мәңгі, жан аға.
Қорытынды
Арман-ай! Халқымыздың сүйікті перзенті, ән өнерінің әйгілі ақтаңгері — Шәмші аға дүние салғанда, қабырғасы қайыспаған жан кемде-кем шығар. Өмір жолы сан тарау, қиын да күрделі болса да, аты аңызға айналып, ел жүрегінде қалған Отырар өңірінің ұланы мәңгіліктің құшағына енді.
Осымен Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылығына арналған «Қазақ вальсінің королі — Шәмші Қалдаяқов» атты тәрбие сағатымызды аяқтаймыз.
Ескерту: Бұл мәтін тәрбие сағаты форматындағы бастапқы материал негізінде редакциялық өңдеуден өтті (тілдік қателер түзетілді, құрылым реттелді).