Түркілер б.з V-XIII ғасырлары аралығында өмір сүрген.
Түркілер дәуірі: уақыт, мекен және тасқа қашалған жад
Түркілер б.з. V–XIII ғасырлары аралығында өмір сүрген. Олардың алғашқы мекені — Алтай аймағы. Қазақ даласында түркі дәуірінен сақталған ең маңызды ескерткіштердің бірі — балбал тастар. Дәл осы кезеңде «бәдіз» ұғымы орнықты: бұл — тастан шауып, қашап жасалған тас мүсін. Ал тас мүсін жасаушы адам бәдізші деп аталған. Осыған байланысты «бәдіз» сөзінің төркіні Түрік қағанаты кезеңінде қалыптасты деген болжам бар.
Балбал, кемпіртас және Арғанаты мүсіндері
Кемпіртастар
Б.з. VI–VIII ғасырларында Алтай өңірінде балбал тастардың бір түрі — кемпіртастар пайда болғаны айтылады. Еуропалық саяхатшы В. Рубрук кемпіртастарды қыпшақтар мұрасы деп көрсеткен деректерді келтіреді (XI–XII ғасырлармен байланысты пікірлер бар).
Арғанаты мүсіндері
Түрік қағандығы тұсындағы мүсіндер тобы көбіне VI–VIII ғасырлармен даталанады. Тастан жасалған жұмыр мүсіндерде әскербасының ірі дене бітімі, бет-пішіні сомдалып берілген. Бұл үлгілер Арғанаты деп аталады.
Түркі халықтары мен көшпелі қазақ халқының мүсін өнеріндегі бастауы одан да әріректе жатыр. Бұл дәстүр — кеңістікті, тұлғаны және тарихи жадты тас арқылы бейнелеудің ерекше мәдени коды.
Ортақ мұра: жазба ескерткіш, музыка және сәулет
Күлтегін ескерткіші
Түркі халықтары мәдениетінің ортақ мұрасына айналған Күлтегін ескерткіші — асыл қазына. Ол әлемдік өркениет мойындаған түркі жұртының символдық белгісі ретінде бағаланады.
Қорқыт ата мазары
Түркі халқына ортақ музыка өнерінің хас шебері Қорқыт есімімен байланысты Қорқыт ата мазары шамамен IX–XI ғасырлар аралығындағы кезеңмен ұштасады.
X–XII ғасырлар: кірпіш, өрнек, күмбез
- Бабаша Қатын кесенесі (X–XI ғғ.) — күн тәрізді өрнекпен безендіріліп, қызыл кірпіштен өрілген.
- Әулие Ата күмбезі (XI ғ.) — Тараз қаласының батысында тұрғызылып, сол заман сәулетінің озық үлгісі саналады.
- Аяққайыр күмбезі (XII ғ.) — күйдірілген кірпішпен әсем әшекейленген құрылыстардың айқын мысалы.
XII–XV ғасырлар: ірі кешендер дәуірі
- Арыстанбаб кесенесі (XII ғ.) — Қожа Ахмет Йасауидің ұстазы Арыстанбабқа арналған күрделі әрі сәулетті құрылыс.
- Кесене құрамында дәлізхана, мешіт, азан шақыратын орын, мұнара және жеке бөлмелер болғаны айтылады.
- Айша бибі кесенесі (XII ғ.) — Қарахан әулеті кезеңімен байланыстырылады.
- Қарашаш ана күмбезі (XII–XV ғғ.) — шаршыланып салынған сәулет нысандарының бірі.
- Қожа Ахмет Йасауи кесенесі (XIV ғ.) — түркі-ислам әлеміндегі ең ірі рухани-архитектуралық мұралардың бірі.
Киіз үй және күмбез идеясы
Әлемдік күмбезді құрылымдардың қалыптасуына түрткі болған нышандардың бірі ретінде ұлттық тұрғын үйіміз — киіз үй ерекше аталады. Дөңгелек жоспар мен күмбезденген кеңістік шешімі сәулет ойының табиғи жалғасы іспетті.
Қалалар мен орындар: Ұлы жол бойындағы өркениет
Қозы Көрпеш – Баян сұлу
Қозы Көрпеш – Баян сұлу ескерткіші Шығыс Қазақстан облысында, Аягөз өзенінің сол жағалауында орналасқан.
Баласағұн
VII ғасырда Қазақстан жерінде Қарахан мемлекетінің астаналарының бірі ретінде Баласағұн қаласы бой көтергені айтылады. Түркі тіліндегі атауы «Беклік», «Бекініс» түрінде де кездеседі.
Отырар
VIII ғасырда Тарбаид аталған ежелгі Отырар қаласы IX–X ғасырларда мәдениет пен ғылымның ірі ошағына айналды. Мұнда сәулетті ғимараттар, медреселер, мешіттер, кесенелер және сауда сарайлары салынған.
Талғар
Орта ғасырларда іргетасы қаланған Талғар қаласы Іле алқабындағы Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан. Қазба жұмыстары бұл қаланың сауда мен қолөнерге бейім ірі қоныс болғанын айғақтайды.
Бабата және Түркістан (Йасы)
Бабата қаласының жұрты қазіргі Түркістан облысы, Созақ ауданы аумағында орналасқан. Ал Түркістан қаласының ежелгі атауы — Йасы.