Мұқағали балаларын көргенде майдай еритін
«Жырлайды жүрек» әдеби-музыкалық кеші
Бұл материал — Мұқағали Мақатаевтың шығармашылығына арналған кештің мазмұнын жүйелеп, тілін түзеп, оқуға ыңғайлы етіп ұсынылған нұсқа.
Кештің мақсаты
- Ғасырлар тоғысында Мұқағали Мақатаевтың ақындық талантын оқушы жүрегіне ұялату, өнерге сүйіспеншілігін қалыптастыру.
- Тәрбиелік: поэзияны сүюге, ақын жырларын және әндерін орындау арқылы елін, ұлтын қадірлеуге тәрбиелеу.
- Дамытушылық: мәнерлеп оқу дағдысын жетілдіру, рухани-танымдық өрісті кеңейту.
Көрнекілік
Дәйек сөз (ұсыныс): «Өлең — жүректің үні, ұлттың жадындағы мәңгілік сәуле.»
Жоспар
- Ақын жырларын мәнерлеп оқу
- Балаларға арналған өлеңдер
- Ақын жырларына жазылған әндерді орындау
- Сұхбат
Көрініс: 1976 жыл. Аурухана
Мұқағали аурухана халатын киіп, дәлізде ойға шомып жүреді. Бір сәтте аялдап, «Өзімнің есебімше» өлеңін оқиды.
Өлең: «Өзімнің есебімше» (үзінді)
Өзімнің есебімде,
Мен биыл дәл қырықтың бесеуінде.
Кім біледі... қалған өмір
Неше жылға жетерін,
Неше күнге...
Ұмыт болып есебің де, өсегің де,
Ұйықтап кетсем болғаны төсегімде,
Қырықтың бесеуінде.
Адал едім,
Артынан арам болдым.
Адам едім — надан болдым.
Жиылып бұл жалғанның жамандығы,
Ақыры маған қонды.
Жаман болды...
Айтыңдар,
Қайсысың бар ардақтаған?
Таразыға тең қойып, салмақтаған.
Басылған маңдайыма қарғыс таңба,
Қарауға жан батпаған.
Жапалақ емеспін мен жалбақтаған,
Қыранмын екі көзін қан қаптаған!
Өлең аяқталған соң, ол үнсіз ғана сыртқа шығып кетеді.
Оқушы қыздың монологы
Кім ұрлап кетті, кім ұрлап кетті ауамды?
...Бардым да жұттым ашылып қалған жанарды.
Мен де айтып тұрмын ол беріп кеткен сауалды:
Кім алып кетті жаңағы тірі адамды?
Ән: «Есіңе мені алғайсың»
Абай дәстүрі және ақындық өлшем
1-жүргізуші
Қуат алып Абайдың тіл-күшінен,
Жыр жазамын Абайдың үлгісімен.
Абай болып табынсам бір кісіге,
Абай болып түңілем бір кісіден.
2-жүргізуші
Өлмеу үшін, құлқынды жемдеу үшін,
Мен-дағы өлең жазбаймын ермек үшін.
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін,
Абай жаққан бір сәуле сөнбеу үшін.
Абайды үлгі тұтып, сөздің құдіретін ақындық сезіммен қабылдаған Мұқағали Мақатаев қазақ поэзиясында Абай салған соны соқпақ жолды жалғастырды. Ол қазақтың қара өлеңін ой мен сезімге байытып, оның қуатын жаңа өріске көтере білді.
Мұқағали Мақатаев: өмірбаяндық деректер
Мұқағали есімі көптің жүрегінде қазақ даласының кеңдігін, көкшіл мұнар тауларын, жан баспаған жапандағы қара орманын, түпсіз терең көлдерін тірілткендей әсер қалдырады.
Ақын 9 ақпанда Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты — Мұхаметқали. Пайғамбар атын алып жүру жас балаға ауыр деп есептеген ата-анасы оны бала күнінен Мұқағали деп атаған.
Әкесі Сүлеймен — колхозда сушы, шалғышы болып еңбек еткен қарапайым шаруа адам. Нағиман ананың айтуынша, Мұқағали үйдің тұңғышы болғандықтан, Тиын әжесіне жақын болып, анасын «жеңге» есебінде қабылдаған.
Мұқағали Тиын әжесінің бауырында өсті. Мейірімі мол, мінезі берік әжесіне арнап өлең жазып, Нұрғиса Тілендиевтен ән шығаруды өтінген. Сол туынды ел ішінде кең тарады.
1941 жылы әкесі соғысқа аттанғанда Мұқағали небәрі 10 жаста еді. Алғашқы өлеңдерінің бірі әкесіне деген сағыныштан туған.
Орта мектепті Нарынқолдағы мектеп-интернатта аяқтаған соң, бірнеше жоғары оқу орнына түсті: әуелі ҚазМУ-дың филология факультетіне, кейін Шет тілдер институтына, одан соң қайтадан ҚазМУ-дың заң факультетіне қабылданды.
1973 жылы Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтында оқыды. Алайда көп ұзамай елге оралып, Алматыны, балаларын сағынғанын айтқан.
1949 жылы шаңырақ көтерді: Мұқағали 18 жаста, жары Лашын 21 жаста еді. Алғашында ауылдық кеңесте хатшы, Қарасаздағы бастауыш мектепте орыс тілі мұғалімі, ауылдық газетте тілші болып қызмет атқарды. 1962 жылы Алматыға қоныс аударды.
Алматыға келгеннен кейін ақын әрі атақ-абыройдың, әрі сан алуан сын-сынақтың салмағын сезінді. Отбасында Алмагүл, Шолпан есімді қыздары, Айбар, Жұлдыз есімді ұлдары дүниеге келді.
Ақынның үлкен қызы Майгүл 11 жасында жол апатынан қаза болып, Мұқағалидың қабырғасын қайыстырды.
Орындалатын шығармалар (таңдамалы)
Сұхбат: ақынның балалары естелігінен
Қатысушылар
- Диктор
- Дана
- Жұлдыз
- Сағиден
- Алмагүл
- Рамазанова
Сұрақ
Жұлдыз аға, біз ақын Мұқағали Мақатаевты жақсы білеміз. Ал ол кісі қандай әке еді?
Балаларға өте мейірбан болатын. Көшеден өтіп бара жатқан балалардың да мұрнынан бір қысып қоятын. «Бізде балалық болған жоқ, балалығымызды соғыс жалмады. Ересек өмірге тез араласып кеткен ұрпақпыз», — деп айтып отыратын. Бала десе, жанын беруге даяр еді.
Сұрақ
Әкеңіз неше ағайынды болған?
Әкем үш ағайынды болған: ең үлкені — өзі, одан кейін Тоқтарбай ағамыз (қазір көзі тірі), үшіншісі — Көрпеш атты інісі. Ол кісі кейін, алпыс жасқа таяғанда дүниеден өтті.
Сұрақ
Үйде қанша баласыздар?
Ата-анамыздың тұңғышы — Ләззат есімді әпкеміз. Біз тумай тұрып қайтыс болып кеткен. 1951 жылы Майгүл дүниеге келген, ол Алматыда жол апатынан қайтыс болды. 1953 жылы мен (Жұлдыз) тудым, кейін Алмагүл, Айбар, Шолпан дүниеге келді. Қазіргі кезде әкеміздің төрт немересі бар.
Сұрақ
Араларыңызда өлең жазатындар бар ма?
Қанның әсері ме, менің де ептеп жазатыным бар.
Сұрақ
Әкеңіздің жүрегіңізде сақталған бейнесі қандай?
Әкем өмірден өткенде мен 17 жаста едім. Ол бізге әке ғана емес, жақсы дос та бола білді. Сөзі де, әр іс-қимылы да — тәрбиенің өзегі. Тазалыққа жаны құмар еді. Көңілді кезінде бізге дәмді тамақ жасап беретін, еркелетіп, қуантқанды жақсы көретін. Қаламақы алған сәттерінде бәрімізге сыйлық әкелетін.
Естелік
Есіңізде қалған ерекше сыйлық?
Өлеңдері жиі жарияланбай, жағдайымыз қиындау кезеңдер де болды. Туған күнім таяғанда әкем Мәскеуден оралды. Өзі киіп келген әдемі шляпасы бар еді. Таңертең сол шляпамен шығып кеткен әкем кешке бір құшақ гүлмен келді. «Шляпаң қайда?» десем: «Шляпаны не істейсің? Қызымның туған күні күнде бола бермейді ғой. Бас аман болса, шляпа табылар», — деді.
Шолпанның пікірі
Әке туралы есте қалған бейне
Әкем қайтқан жылы мен 3-сыныпта едім. 9–10 жаста болсам да, әкем жадымда анық қалды: балаларды қатты жақсы көретін, әсіресе қыздарын ерекше әлпештеп, алақанында аялады. Өте қамқор әке болды. Қаламақы алғанда қорап-қорабымен алма, апельсин әкелетін.
Отбасы жайлы
Ата-ананың арақатынасы
Анам мен әкемнің арасы жақсы еді. Анам әкемнен төрт жас үлкен болғанымен, бұл отбасы болуларына кедергі келтірмеді. Анам әкем дүниеден өткеннен кейін де оның өлеңдерін ғана емес, тіпті шешкен кроссвордтарын да қастерлеп сақтап, баспаларға ұсынды. Бізді осы күнге жеткізген — анамыз.
Түйін
Неліктен кей ортада оны түсінбегендер болды?
Әкем мінезі тік, тек әділін айтатын адам еді. Жағымпаздықты, қулықты жақтырмайтын. Таудай ақын бола тұра жаны нәзік еді: өзге біреудің қиналғанын көрсе, жүрегі ауыратын.
Поэзия әлемі: тақырыптар мен орындаулар
Поэзиямен сырласу
- Өлең: «Поэзия»
- Өлең: «Қара өлең»
Мейірім мен сағыныш
- Өлең: «Күрсінбеші»
- Өлең: «Шеше, сен бақыттысың»
- Өлең: «Қайран жеңгем»
Естелік пен уақыт
- Өлең: «Жазылар естеліктер мен туралы»
Табиғат пен көңіл күй
- Өлең: «Өмір сүрейік алмасып»
- Өлең: «Анау – аспан, мынау – бақ»
- Өлең: «Япырай, неткен көктем!»
- Өлең: «Қайырлы таң»
«Аққулар» тақырыбы
«Аққулар» жайлы аңыз көп. Бірақ көзбен көргендей әсер етпейді: олар тек тыныштықта ұйықтайды, шошынса — екінші рет оралмайды.
Фаризаға арнау және рухани серіктестік
Ақын жүрегі нәзік, сезімтал. Кейде тірек іздеп, өзін түсінетін жанды аңсайды. Сол сәттерде Мұқағали Фаризаны тапты. Қазақтың ақын қызына арнаған жыры — рухани серіктестіктің белгісі.
Өлең: «Фаризаға»
Үш бақыт: халық, тіл, Отан
Ақынның 45 жылдық қысқа ғұмыры жалынды өтті. Ахмет, Мағжан, Ілияс, Қасым сынды алыптардың рухын жалғап, ана тілі мен елдің еңсесін биіктетуге өз үлесін қосты. Ол халқы мен Отанын ешқашан кем санамай, өміріндегі бірегей үш бақытының біріне балаған.
Өлең: «Үш бақытым»
Туған жер: Қарасаз және Қазақстан
Қазақ ақындарының ішінде туған жерін жырламағаны кемде-кем. Мұқағали үшін Қарасаз — тағдырдың тамыры, өлеңнің бесігі.
«Саржайлау» әнінің тууы
Нұрғиса Тілендиев Қарасазға Мұқағалимен бірге демалуға келеді. Екеуі жайлау төрінде отырғанда: «Неге мына жасыл жайлау туралы ән шырқамасқа? Нағыз Саржайлау дегеніміз мына жатқан Шаркөлденің төсі емес пе?» — деп таң қалады. Сол сәтте ақын «Саржайлау» өлеңін жазып, көп ұзамай ән өмірге келеді.
Орындау: хор — «Саржайлау»
Мұра: кітаптар, әндер, халық жадындағы орын
«Аманат» жыр жинағы 2000 жылы Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Бүгінде ақынның 13 кітабы бойынша 1834 өлеңі, 19 поэмасы бар екені анықталған. Өлеңдеріне жүзден астам ән жазылып, олар көптің қуанышы мен қайғысын бөлісер рухани серігіне айналды.
Ән
«Күрең күз»
Мұзарт таудың мұзбалағы
Қазақ ақындарының әрқайсысы — дара тұлға. Сол даралардың бірегейі, Мұзарт таудың мұзбалағы — Мұқағали Мақатаев.
Өлең: «Мен таулықпын»
Қорытынды ой: Абай мен Махамбет рухы
Мұқағали ұлы Абайға, ер жүрек Махамбетке табына отырып, өз намысын қайрап, шығармашылық талабын биіктетті. Ол поэзия құдіретін адамдық асыл сезіммен байланыста қабылдады: өмірдегі жақсылық пен махаббаттың негізі — сол аяулы сезімнің күшінде екенін терең түсінді әрі сезіне білді.
Өлең: «Махамбеттер, Абайлар»